Հոկտեմբեր ամսվա ամփոփում.

Կատարածս աշխատանքները`

Հարցեր:

COP17` Նուբարաշենի աղբավայրերի հրդեհները:

COP17` Աղթալայի և Ալավերդիի հանքարդյունաբերական աղտոտումը:

Պրեզենտացիա` Կլոր սեղան ` COP17-ը` մեկ սեղանի շուրջ:

Հոկտեմբերի 19-25: Վանի թագավորությունը Սարդուրի II-ի և նրա հաջորդների օրոք, թագավորության անկումը և Վանի թագավորության տնտեսությունը, պետական կարգը ու բանակը:

Հոկտեմբերի 25-30: Հայկազուն-Երվանդականների թագավորություն և Հայոց թագավորությունները:

Պարտադիր աշխատանք․ Վանի թագավորության հիմնադրումն ու հզորացումը:

Պարտադիր աշխատանք․ Վանի թագավորության հիմնադրումն ու հզորացումը.

Ինչպե՞ս է Սարդուրին իրեն ներկայացնում որպես առաջնորդ։ Նշեքտիտղոսները և դրանց նշանակությունը։

Սարդուրի I-ը իրեն ներկայացնում էր որպես հզոր և աստվածների կողմից ընտրված առաջնորդ։ Վանի թագավորության արքա լինելուց բացի՝ նա օգտագործում էր մի շարք տիտղոսներ, որոնք ընդգծում էին իր իշխանությունն ու հեղինակությունը, օրինակ ` Մեծ Արքա, Հզոր Արքա, Նաիրիի Արքա:

Արձանագրության մեջ ինչպե՞ս է անդրադարձ կատարվում Խալդի աստծո դերին:

Ընթերցիր արձանագրությունը և Հերոդոտոսի հաղորդած նյութը Ուրարտուի մասին, ապա զույգ կազմիր և քննարկիր, թե ի՞նչ քայլերի շնորհիվ է Սարդուրիին և նրա հաջորդներին հաջողվել դիմակայել Ասորեստանի մարտահրավերներին:

Սարդուրիին և նրա հաջորդներին հաջողվել է դիմակայել Ասորեստանի մարտահրավերներին մի շարք կարևոր քայլերի շնորհիվ։ Նրանք ամրապնդել են պետության պաշտպանությունը, կառուցել հզոր բերդեր ու ամրոցներ, ստեղծել կազմակերպված և ուժեղ բանակ։ Զարգացրել են տնտեսությունը, ոռոգման համակարգերը և առևտուրը՝ ամրապնդելով երկրի տնտեսական հիմքերը։ Բացի այդ, միավորել են տարբեր ցեղերին ու տարածքները՝ ստեղծելով հզոր և միասնական պետություն։ Այս քայլերի շնորհիվ Ուրարտուն կարողացել է երկար ժամանակ դիմակայել Ասորեստանի հարձակումներին և պահպանել իր անկախությունը։

Պատկերացրո՛ւ, որ դու Սարդուրի I-ն ես և ապրում ես Ք. ա. IX դարում։ Ի՞նչ քայլեր կձեռնարկես Ասորեստանի սպառնալիքը վերացնելու համար։

Եթե ես լինեի Սարդուրի I-ը, Ասորեստանի սպառնալիքը վերացնելու համար առաջին հերթին կամրապնդեի երկրի սահմանները, կկառուցեի նոր ամրոցներ ու պաշտպանական կառույցներ։ Կստեղծեի ուժեղ և լավ կազմակերպված բանակ, կզինեի զինվորներին և կզարգացնեի ռազմական տեխնիկան։ Կփորձեի նաև դաշնակիցներ գտնել հարևան երկրների շրջանում՝ Ասորեստանի դեմ միասնական ուժ ստեղծելու համար։ Միաժամանակ կզարգացնեի տնտեսությունն ու գյուղատնտեսությունը, որպեսզի պետությունն ունենար բավարար միջոցներ պատերազմների ժամանակ։ Այս քայլերով կփորձեի պաշտպանել Ուրարտուի անկախությունն ու ապահովել նրա հզորությունը։

Առաջին դասը ընթերցելուց հետո դուրս գրի՛ր հինգ փաստ այս դասանյութից և հիմնավորի՛ր, թե ինչու են դրանք պատմական փաստեր։

Էթուինի համադաշնությունը ձևավորվել էր Արարատյան դաշտում, Սևանա լճի ավազանում և հարակից տարածքներում։ Սա պատմական փաստ է, քանի որ դրա մասին տեղեկություններ են տալիս պատմական ուսումնասիրություններն ու հնագիտական գտածոները։

2. Լճաշենի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են կերամիկական իրեր, մետաղյա առարկաներ և զարդեր։ Սա փաստ է, քանի որ այդ իրերը իրական հնագիտական գտածոներ են։

3. Սարդուրի I-ը հիմնադրել է Տուշպա քաղաքը։ Սա պատմական փաստ է, քանի որ այդ մասին վկայում են Վանի ժայռի վրա թողած սեպագիր արձանագրությունները։

4. Սարդուրի I-ը կառավարել է Ք. ա. մոտ 835–825 թվականներին։ Սա փաստ է, քանի որ նրա կառավարման մասին տեղեկություններ պահպանվել են պատմական աղբյուրներում։

5. Ուրարտացիներն իրենց երկիրն անվանել են Բիայնիլի, իսկ ասորիները՝ Ուրարտու։ Սա պատմական փաստ է, քանի որ այդ անվանումները հանդիպում են հին արձանագրություններում։

Կապ Համաշխարհային պատմության հետ

Ասորական կայսրության արագ ընդարձակման հիմնական գրավականը հզոր և լավ կազմակերպված բանակն էր, որն ուներ ժամանակի համար զարգացած զենքեր, մարտակառքեր և պաշարողական տեխնիկա։ Կարևոր դեր ունեին նաև ռազմական խիստ կարգապահությունը, նվաճված տարածքների նկատմամբ վերահսկողությունը և արդյունավետ կառավարումը։

  1. Ինչո՞ւ եք կարծում, ինչու էին ասորիները հատկապես մեծ կարևորություն
    տալիս ռազմական և ենթակառուցվածքային նորարարություններին:
    Ինչպե՞ս կարող էին այս նորարարությունները օգնել նրանց պահպանել
    վերահսկողությունը լայն տարածքի վրա:

Ասորիները մեծ կարևորություն էին տալիս ռազմական և ենթակառուցվածքային նորարարություններին, քանի որ ցանկանում էին ընդլայնել իրենց կայսրությունը և պահպանել նվաճված տարածքների նկատմամբ վերահսկողությունը։ Ռազմական նորարարությունները՝ զարգացած զենքերը, մարտակառքերն ու պաշարողական տեխնիկան, օգնում էին նրանց հաղթել պատերազմներում։ Իսկ ճանապարհների, կամուրջների և հաղորդակցության համակարգերի զարգացումը հնարավորություն էր տալիս արագ տեղափոխել զորքերը, զենքերն ու անհրաժեշտ պաշարները։ Այս ամենը օգնում էր Ասորեստանին արդյունավետ կառավարել մեծ տարածքներ և պահպանել իր իշխանությունը։

Պատկերացրե՛ք, որ Ձեզ հանձնարարվել է ստեղծել մի նորարարություն ժամանակակից որևէ կայսրության կամ երկրի համար։ Ի՞նչ տեխնոլոգիա կամ ռազմավարություն կստեղծեիք՝ ժամանակակից խնդիրներին արձագանքելու համար։

Ես կստեղծեի նորագույն տրանսպորտային համակարգ, որը կաշխատեր արևային էներգիայով և կօգներ նվազեցնել օդի աղտոտվածությունն ու խցանումները։ Այն թույլ կտար մարդկանց ավելի արագ և անվտանգ տեղաշարժվել՝ առանց շրջակա միջավայրին վնասելու։ Կարծում եմ՝ այս նորարարությունը կդարձներ քաղաքներն ավելի մաքուր, հարմարավետ և զարգացած։

Պատմական մտածողություն.

Մեկ պարբերությամբ շարադրիր, թե ինչու է Սարդուրի I-ը ունեցել պատմական
կարևորություն Ուրարտու պետության կայացման գործում: Սկսիր քո
շարադրանքը հետևյալ կերպ.
Սարդուրի I-ը պատմական կարևոր գործիչ է, քանի որ մեծ դեր է ունեցել Ուրարտու պետության կայացման և հզորացման գործում։ Նրա օրոք հիմնադրվեց Տուշպա մայրաքաղաքը, որը դարձավ պետության քաղաքական, տնտեսական և ռազմական կենտրոնը։ Նա ամրապնդեց թագավորական իշխանությունը, զարգացրեց երկրի պաշտպանական համակարգը և հիմք դրեց Ուրարտուի հետագա հզորացմանը։ Սարդուրի I-ի շնորհիվ Ուրարտուն դարձավ տարածաշրջանի ազդեցիկ պետություններից մեկը և կարողացավ դիմակայել Ասորեստանի սպառնալիքներին։

Այսօր աշխարհում կան մի շարք միավորումներ, որոնց նպատակն է տարբեր երկրների միջև համագործակցության զարգացումը։ Դրանցից է Եվրոպական միությունը, որը միավորում է 27 եվրոպական պետություն։ Դրա հիմնական նպատակներն են տնտեսական համագործակցությունը, առևտրի զարգացումը և ընդհանուր խնդիրների լուծումը։ Առավելություններից են միասնական շուկան և երկրների միջև սերտ համագործակցությունը։ Սակայն երբեմն անդամ պետությունները տարբեր կարծիքներ են ունենում կարևոր հարցերի շուրջ, ինչը դժվարացնում է որոշումների ընդունումը։

Մեկ այլ օրինակ է Շվեյցարիան, որը բաղկացած է 26 կանտոնից։ Դրանք ունեն ինքնակառավարման լայն հնարավորություններ, իսկ իշխանությունը բաժանված է դաշնային կառավարության և կանտոնների միջև։ Այս համակարգի առավելությունն այն է, որ յուրաքանչյուր կանտոն կարող է հաշվի առնել իր բնակիչների կարիքները։ Թերություններից է որոշ հարցերի լուծման բարդությունը, քանի որ անհրաժեշտ է համաձայնության գալ տարբեր կանտոնների միջև։

Պետք է նշել, որ Եվրոպական միությունը պաշտոնապես համադաշնություն չէ, իսկ Շվեյցարիան այսօր դաշնային պետություն է։ Այնուամենայնիվ, երկուսն էլ հետաքրքիր օրինակներ են ցույց տալու համար, թե ինչպես կարող են տարբեր տարածքներ և ժողովուրդներ համագործակցել՝ միաժամանակ պահպանելով իրենց ինքնուրույնությունը։

Պատմություն. Հոկտեմբերի 25-30.

Առաջադրանք 1

Հայկազուն-Երվանդականների թագավորություն:/ պատմել էջ 46-50, գրավոր պատասխանել էջ 50-ի հարցերին:

1. Իշխանությունը վերականգնվել է Ք. ա. VII դարի առաջին կեսին՝ Սկայորդու գլխավորությամբ, Հայկական լեռնաշխարհի հարավ-արևմուտքում:

2. Երվանդ I Սակավակյացը գահակալել է Ք.ա. VI դարի երկրորդ կեսին։ Նրա օրոք ձևավորվեց հզոր հայկական թագավորություն, ամրապնդվեց կենտրոնական իշխանությունը։ Տիգրան I Երվանդյանը գահակալել է Ք.ա. VI դարի առաջին կեսին։ Նա համագործակցել է Կյուրոս Մեծի հետ և մասնակցել Մարաստանի դեմ պայքարին։ Երկու արքաներն էլ կարևոր դեր են ունեցել Հայաստանի հզորացման և միջազգային դիրքի ամրապնդման գործում։

3.

5. Երվանդ II-ն գահակալել է Ք.ա. V դարի վերջին։ Նա մասնակցել է Աքեմենյան տերության քաղաքական կյանքին, եղել է Հայաստանի սատրապը։ Ապստամբել է պարսից արքա Արտաքսերքսես II-ի դեմ և որոշ ժամանակ տիրացել է Մեծ Հայքի ու Մարաստանի կառավարիչների իշխանությանը։ Հետագայում ստիպված է եղել հրաժարվել Մարաստանի կառավարումից։

Առաջադրանք 2

Հայոց թագավորությունները Ք.ա. 331-201 թթ., / պատմել էջ 50-53, գրավոր պատասխանել էջ 53-ի հարցերին:

  1. Ալեքսանդր Մակեդոնացին Մակեդոնիայի արքան և նշանավոր զորավար էր։ Ք.ա. 334 թ. սկսեց իր արևելյան արշավանքը, որի ընթացքում նվաճեց Փոքր Ասիան, Եգիպտոսը, Պարսկաստանը և հասավ մինչև Հնդկաստան։Գավգամելայի ճակատամարտում (Ք.ա. 331 թ.) հայերը կռվում էին պարսկական բանակի կազմում՝ Մեծ Հայքի և Փոքր Հայքի զորքերով։Հելլենիզմը հունական և արևելյան մշակույթների փոխազդեցության ու միաձուլման ժամանակաշրջանն ու մշակութային երևույթն է, որը տարածվեց Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումներից հետո։

2. Ալեքսանդր Մակեդոնացին չկարողացավ նվաճել Հայաստանը, քանի որ նրա զորքերը չմտան Հայաստան, իսկ հայկական լեռնային տարածքը դժվարացնում էր նվաճումը։ Սելևկյաններին նույնպես չհաջողվեց գրավել Հայաստանը, քանի որ հայկական թագավորությունները դիմադրում էին նրանց, իսկ Սելևկյան պետությունը զբաղված էր ներքին և արտաքին պատերազմներով։

3. Ք.ա. III դարի վերջին կային հայկական երկու թագավորություններ՝ Մեծ Հայքի Երվանդունյաց թագավորությունը և Ծոփքի թագավորությունը։ Մեծ Հայքում Երվանդունիների թագավորությունն անկում ապրեց Ք.ա. 201 թ.՝ Սելևկյանների արշավանքի հետևանքով։

Պատմություն. Հոկտեմբերի 19-25.

Վանի թագավորությունը Սարդուրի II-ի և նրա հաջորդների օրոք: թագավորության անկումը:/պատմել էջ 39-42, էջ 42 հարցերին պատասխանել:

1.

2. Ասորա-ուրարտական բախումները թուլացրին Ուրարտուն, իսկ Սարգոն II-ի արշավանքը ծանր հարված հասցրեց նրա ռազմական և տնտեսական հզորությանը։

3. Ուրարտուի վերջին ականավոր տիրակալը Ռուսա II-ն էր։ Նրա օրոք Ուրարտուն կրկին հզորացավ։ Ռուսա II-ը արշավանքներ ձեռնարկեց դեպի արևմուտք՝ Փոքր Ասիա, և դեպի հյուսիս՝ Անդրկովկաս։ Նա կարողացավ կարգավորել հարաբերությունները կիմերների հետ՝ հաստատելով բարեկամական կապեր և դաշինք կնքելով նրանց հետ։ Այդպիսով նա ամրապնդեց Ուրարտուի դիրքերը տարածաշրջանում։

4. Վանի թագավորության անկման հիմնական պատճառներն էին արտաքին թշնամիների հարձակումները, հատկապես Ասորեստանի հետ պատերազմները, երկարատև ռազմական բախումներից առաջացած թուլացումը, տնտեսական անկումը և ներքին հակասությունները։ Թագավորությունը կորցրեց իր նախկին ռազմական ու քաղաքական հզորությունը, ինչն էլ հանգեցրեց նրա աստիճանական անկմանը։

5. Վանի թագավորությունը կարևորագույն տեղ է զբաղեցնում հայոց պատմության մեջ, քանի որ այն դարձավ Հայկական լեռնաշխարհի առաջին հզոր համահայկական պետությունը։ Այն միավորեց հայկական տարածքները, նպաստեց պետականության ամրապնդմանը, տնտեսական և մշակութային զարգացմանը։ Վանի թագավորությունը մեծ դեր ունեցավ հայ ժողովրդի կազմավորման և հետագա հայկական պետականությունների զարգացման գործում։ Այն հայոց պատմության մեջ համարվում է հայկական պետականության կարևորագույն հիմքերից մեկը։

Առաջադրանք 2

Վանի թագավորության տնտեսությունը, պետական կարգը և բանակը:/ պատմել էջ 42-45, էջ 45-ի հարցերին պատասխանել:

  1. Ուրարտուում զարգացում ապրեցին երկրագործությունը, անասնապահությունը, արհեստագործությունը, մետաղամշակությունը և առևտուրը։ Տնտեսության վերելքին նպաստում էին ոռոգման ջրանցքների կառուցումը, նոր հողերի մշակումը, բերրի հողերը, անասնապահության զարգացումը և առևտրական կապերի ընդլայնումը։
  2. Պաշտպանական նպատակներով Վանի թագավորությունում կառուցվել են ամրոց-քաղաքներ, որոնցից էին Էրեբունին, Թեյշեբաինին (Կարմիր բլուր) և Արգիշտիխինիլին։ Դրանք ծառայում էին որպես ռազմական հենակետեր և պաշտպանական կենտրոններ։

4. Ուրարտական բանակում արքայական գունդն առանձնացրել է Իշպուինի արքան։ Բանակը կազմված էր հետևակից, հեծելազորից և մարտակառքերից։ Այն ուներ լավ կազմակերպված կառուցվածք։ Զինվորների հիմնական սպառազինությունն էին նետ ու աղեղը, նիզակը, սուրը, վահանը, սաղավարտն ու զրահը։ Բանակը կարևոր դեր ուներ պետության սահմանների պաշտպանության և ռազմական արշավանքների իրականացման գործում։

Ախթալայի և Ալավերդիի հանքարդյունաբերական աղտոտումը


Ախթալան և Ալավերդին Հայաստանի հյուսիսում գտնվող քաղաքներ են, որտեղ երկար տարիներ իրականացվել է հանքարդյունաբերություն։ Այն կարևոր նշանակություն ունի տնտեսության համար, սակայն առաջացնում է նաև բնապահպանական լուրջ խնդիրներ։
Աղտոտման պատճառները։ Հանքաքարի արդյունահանման և վերամշակման ընթացքում առաջանում են թափոններ, փոշի և վնասակար նյութեր, այդ թվում՝ ծանր մետաղներ։ Դրանք կարող են տարածվել շրջակա միջավայրում՝ աղտոտելով օդը, հողը և գետերի ջրերը։
Հետևանքները։ Աղտոտումը վնասում է բուսական և կենդանական աշխարհը, նվազեցնում հողի բերրիությունը և վատթարացնում ջրի որակը։ Որոշ վնասակար նյութերի երկարատև ազդեցությունը կարող է նաև վտանգել մարդկանց առողջությունը՝ առաջացնելով տարբեր հիվանդությունների ռիսկի մեծացում։
Ինչպե՞ս պայքարել։ Անհրաժեշտ է վերահսկել հանքարդյունաբերական ձեռնարկությունների աշխատանքը, մաքրել արդյունաբերական կեղտաջրերը, անվտանգ կառավարել թափոնները և պարբերաբար ստուգել օդի, հողի ու ջրի աղտոտվածության մակարդակը։ Կարևոր է նաև վերականգնել վնասված տարածքները և խստացնել բնապահպանական վերահսկողությունը։
Եզրակացություն։ Ախթալայում և Ալավերդիում հանքարդյունաբերական աղտոտման նվազեցումը կարևոր է բնության պահպանման, մարդկանց առողջության պաշտպանության և ապագա սերունդների համար ավելի մաքուր միջավայր ապահովելու նպատակով։

Նուբարաշենի աղբավայրերի հրդեհները.

Ինչպես գիտենք, շրջակա միջավայրի աղտոտումը այսօր շատ արդիական է Հայաստանում: Այս խնդիրը ուղիղ կապված է մարդկանց առողջության և կյանքի որակի հետ: Տվյալ խնդրի առավել մտահոգիչ օրինակներից է Երևանում գտնվող «Նուբարաշենի աղբանոցը», որտեղ տարիներ շարունակ կուտակվում են ահռելի քանակությամբ կենցաղային և նույնիսկ վտանգավոր թափոններ: «Նուբարաշենի աղբանոցը» ամենամեծ աղբավայրն է Հայաստանում:

«Նուբարաշենի աղբանոց» -ում հրդեհների քանակը տարեցտարի ավելանում է, ինչը շատ ցավալի է: Ստորև ներկայացնում եմ աղբավայրում գրանցված դեպքերը` ըստ տարիների:

Նուբարաշենի աղբավայրի հրդեհների ազդեցությունը մարդկանց առողջության վրա:

Քաղաքային իշխանությունները գրանցել են աղտոտիչների մակարդակ, որը 15-20 անգամ գերազանցում է ԱՀԿ-ի անվտանգության չափանիշները՝ կապված քաղցկեղի, սրտանոթային և շնչառական հիվանդությունների հետ։ 2024թ. օգոստոսի 13-ին «Ազատություն Ռադիոկայանը» հայտնել է, որ աղբանոցում պարբերաբար տեղի ունեցող հրդեհները ուղիղ կապ ունեն բնակչության առողջության հետ: Օգոստոսի 13-ից 14-ը աղբավայրը անդադար հրդեհվել է: «Հիվանդությունների առաջացման ռիսկեր է պարունակում» ` մեկնաբանել է ռադիոկայանը: Ըստ մասնագետների՝ աղբի ինքնայրումից մթնոլորտ են արտանետվում տարբեր տիպի թունավոր նյութեր: Այրման ընթացքում առաջացող ծուխն ու մանր մասնիկները կարող են գրգռել շնչուղիները, առաջացնել հազ, կոկորդի գրգռվածություն և շնչառության դժվարացում։

Առողջական խնդիրներից բացի, ինչպիսի՞ խոչընդոտներ և խնդիրներ է առաջացնում աղբանոցը:

Աղբավայր մտած թափոնները վերամշակման չեն ենթարկվում։ Տարածքը չի համապատասխանում աղբավայրերի համար նախատեսված որևէ չափորոշչի: Այն մեկուսացված չէ ցանկապատով, չունի նաև հիմքի մեկուսացում, հոսքաջրերի հավաքման տեխնիկական համակարգ, ինչի պատճառով հոսքաջրերը աղբավայրի տարածքից հոսում են գրունտի ենթաշերտ՝ աղտոտելով ստորգետնյա ջրերը: Աղբավայրի տարածքում և դրա շրջակայքում կարող են վնասվել բնական միջավայրերը։ Աղտոտվածությունը և հրդեհները բացասաբար են անդրադառնում բույսերի, միջատների, թռչունների և այլ կենդանիների կենսապայմանների վրա։

Ինչպե՞ս կարող ենք պայքարել և կանխել հրդեհները աղբանոցում:

Իմ կարծիքով՝ Նուբարաշենի աղբավայրի խնդրով առաջին հերթին պետք է զբաղվեն գործող իշխանությունները, քանի որ դրա հետևանքով տուժում է ոչ միայն աղբավայրին հարակից տարածքների, այլև ամբողջ Երևանի բնակիչների կյանքի որակը։ Կարծում եմ՝ անհրաժեշտ է կամ փակել աղբավայրը՝ ստեղծելով թափոնների կառավարման նոր համակարգ, կամ այն արդիականացնել՝ բնապահպանական բոլոր պահանջներին համապատասխան։ Սակայն այս խնդրի լուծումը միայն իշխանությունների գործը չէ․ անհրաժեշտ է նաև քաղաքացիների, մասնագետների և բնապահպանական կազմակերպությունների համագործակցությունը։ Միայն համատեղ ջանքերով կարող ենք ապահովել մաքուր, անվտանգ և առողջ միջավայր բոլորիս համար։

Հարցեր.

Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում Չաթալ-Հյույուքը և ո՞ր ժամանակաշրջանում է այն գոյություն ունեցել։

Չաթալ-Հյույուքը նեոլիթյան ժամանակաշրջանի խոշոր բնակավայր է Կենտրոնական Անատոլիայում։ Այն գոյություն է ունեցել մոտավորապես մ.թ.ա. 7400–5200 թվականներին։

2. Ինչո՞վ է Չաթալ-Հյույուքի ճարտարապետական կառուցվածքը տարբերվում սովորական հնագույն բնակավայրերից։ Ինչպե՞ս էին մարդիկ տեղաշարժվում քաղաքում։

Տները կառուցված էին իրար շատ մոտ և գրեթե փողոցներ չկային։ Մարդիկ հիմնականում տեղաշարժվում էին տանիքներով և տանիքից սանդուղքով մտնում էին իրենց տները։

3. Ի՞նչ էին անում բնակիչները՝ ելնելով հոդվածում նկարագրված «էքսկառնացիա» ծեսից։ Ի՞նչ դեր ուներ այդ ծեսը նրանց հավատալիքներում։

Մահացածների մարմինները որոշ ժամանակ թողնում էին, որպեսզի մարմնի փափուկ մասերը հեռանան, հետո ոսկորները հավաքում և թաղում էին։ Ծեսը կապված էր մահվան, վերաթաղման և նախնիների նկատմամբ ունեցած հավատալիքների հետ։

4. Ի՞նչ էին ներկայացնում Չաթալ-Հյույուքի սրբավայրերը և ինչպիսի՞ աստվածություններ էին այնտեղ պաշտվում։

Սրբավայրերը հատուկ ձևավորված և զարդարված տներ էին, որտեղ կատարվում էին կրոնական ծեսեր։ Այնտեղ հանդիպում էին կենդանիների, հատկապես ցլերի, խոյերի և եղջերուների պատկերներ։

5. Ի՞նչ է նշանակում «Մեծ Մայր աստվածուհի» (Magna Mater) հասկացությունը Չաթալ-Հյույուքի կոնտեքստում։ Ինչպիսի՞ դեր էր նա խաղում։

Մեծ Մայր աստվածուհին համարվում էր կյանքի, պտղաբերության և բնության վերարտադրության խորհրդանիշ։ Նա կարևոր դեր ուներ մարդկանց կրոնական պատկերացումներում։

6. Ինչո՞ւ էր Չաթալ-Հյույուքը կոչվում «ագրոգորոդ» կամ «նախնադարյան քաղաք»։

Այն այդպես էր կոչվում, որովհետև բնակիչները զբաղվում էին հիմնականում հողագործությամբ և անասնապահությամբ, բայց բնակավայրն արդեն ուներ խիտ կառուցվածք և քաղաքի նման մեծ համայնք։

7. Ի՞նչ էին ցույց տալիս Չաթալ-Հյույուքի պատերի որմնանկարները և ի՞նչ նշանակություն ունեին դրանք։

Որմնանկարներում պատկերված էին կենդանիներ, որսի տեսարաններ, երկրաչափական պատկերներ և կրոնական թեմաներ։ Դրանք ցույց էին տալիս բնակիչների ապրելակերպը և հավատալիքները։

8. Ինչպե՞ս էր կազմակերպված Չաթալ-Հյույուքի տնտեսությունը։ Ի՞նչ դեր ուներ օբսիդիանի արդյունահանումը։

Տնտեսության հիմքում էին հողագործությունը, անասնապահությունը, որսը և արհեստները։ Օբսիդիանը օգտագործվում էր սուր գործիքներ պատրաստելու համար և նաև փոխանակվում էր այլ բնակավայրերի հետ։

9. Հոդվածի համաձայն՝ ի՞նչ զուգահեռներ կան Չաթալ-Հյույուքի և Հյուսիսային Ամերիկայի հնդկացիների «պուեբլո» բնակավայրերի միջև։ Ինչո՞վ է դա բացատրվում։

Երկու բնակավայրերում էլ տները կառուցված էին իրար մոտ, ունեին հարթ տանիքներ, և տանիքները օգտագործվում էին տեղաշարժվելու համար։ Նմանությունը կարող է բացատրվել մարդկանց նմանատիպ կենցաղային պահանջներով և բնական պայմաններով։

10. Ինչո՞ւ է Չաթալ-Հյույուքը համարվում «անցումային» օղակ նեոլիթյան հեղափոխության և վաղ քաղաքակրթությունների միջև։

Չաթալ-Հյույուքում արդեն զարգացած էին գյուղատնտեսությունը, անասնապահությունը, արհեստները, առևտուրը և կրոնական ծեսերը։ Միաժամանակ այնտեղ ձևավորվել էր խիտ և մեծ բնակավայր, դրա համար այն համարվում է գյուղական համայնքներից դեպի վաղ քաղաքակրթություններ անցման կարևոր օրինակ։

Հարցեր և առաջադրանքներ

Ո՞րն է աշխարհի ամենատարածված լեզվաընտանիքը։ Ո՞րն է նրա ենթաընտանիքը։ Ինչո՞վ են առանձնանում հայերը հնդեվրոպական մյուս ժողովուրդներից։

Աշխարհի ամենատարածված լեզվաընտանիքը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքն է։ Հայերենը այդ ընտանիքի առանձին և ինքնուրույն ճյուղն է։ Հայերը հնդեվրոպական մյուս ժողովուրդներից առանձնանում են իրենց լեզվով, մշակույթով և պատմական ինքնատիպությամբ։

2. Ինչո՞վ է բացատրվում այն հանգամանքը, որ հայերի ծագման վերաբերյալ ավանդություններ են պահպանել նաև ուրիշ ժողովուրդներ։ Հայերի ծագման վերաբերյալ ի՞նչ ավանդություններ գիտեք։

Դա բացատրվում է նրանով, որ հայերը հնագույն ժամանակներից շփվել են տարբեր ժողովուրդների հետ, և նրանց մասին պատմությունները տարածվել են նաև այլ ժողովուրդների շրջանում։ Հայերի ծագման մասին հայտնի են հայկական, վրացական, հունական և այլ ավանդություններ։ Հայկական ավանդության մեջ հայերի նախահայրը համարվում է Հայկ Նահապետը։

3. Հիմնավորե՛ք հայերի ծագման տեղաբնակության տեսությունը։

Տեղաբնակության տեսության համաձայն՝ հայ ժողովուրդը ձևավորվել է Հայկական լեռնաշխարհում՝ այնտեղ հնագույն ժամանակներից բնակվող տարբեր ցեղերի ու ժողովուրդների միաձուլման և զարգացման արդյունքում։ Դրա օգտին են խոսում պատմական, հնագիտական և լեզվաբանական բազմաթիվ տվյալներ։

4. Համեմատե՛ք հայերի ծագման վերաբերյալ ավանդությունները։ Որո՞նք եք նախապատվություն տալիս, ինչո՞ւ։ Հիմնավորե՛ք ձեր տեսակետը։

Հայերի ծագման մասին տարբեր ժողովուրդների ավանդությունները տարբեր կերպ են ներկայացնում հայերի նախնիներին և նրանց ծագումը, բայց դրանցում ընդհանուր է այն, որ հայերը համարվում են հին ժողովուրդ։ Ես ավելի շատ նախապատվություն եմ տալիս հայկական ավանդությանը՝ Հայկ Նահապետի մասին, քանի որ այն մեր ժողովրդի պատմական հիշողության կարևոր մասն է։ Բայց կարծում եմ, որ ծագումը ուսումնասիրելիս պետք է հաշվի առնել նաև պատմական, հնագիտական և լեզվաբանական փաստերը, ոչ միայն ավանդությունները։