Հոկտեմբեր ամսվա ամփոփում.
Կատարածս աշխատանքները`
COP17` Նուբարաշենի աղբավայրերի հրդեհները:
COP17` Աղթալայի և Ալավերդիի հանքարդյունաբերական աղտոտումը:
Պրեզենտացիա` Կլոր սեղան ` COP17-ը` մեկ սեղանի շուրջ:
Հոկտեմբերի 25-30: Հայկազուն-Երվանդականների թագավորություն և Հայոց թագավորությունները:
Պարտադիր աշխատանք․ Վանի թագավորության հիմնադրումն ու հզորացումը:
Պարտադիր աշխատանք․ Վանի թագավորության հիմնադրումն ու հզորացումը.
Ինչպե՞ս է Սարդուրին իրեն ներկայացնում որպես առաջնորդ։ Նշեքտիտղոսները և դրանց նշանակությունը։
Սարդուրի I-ը իրեն ներկայացնում էր որպես հզոր և աստվածների կողմից ընտրված առաջնորդ։ Վանի թագավորության արքա լինելուց բացի՝ նա օգտագործում էր մի շարք տիտղոսներ, որոնք ընդգծում էին իր իշխանությունն ու հեղինակությունը, օրինակ ` Մեծ Արքա, Հզոր Արքա, Նաիրիի Արքա:
Արձանագրության մեջ ինչպե՞ս է անդրադարձ կատարվում Խալդի աստծո դերին:
Ընթերցիր արձանագրությունը և Հերոդոտոսի հաղորդած նյութը Ուրարտուի մասին, ապա զույգ կազմիր և քննարկիր, թե ի՞նչ քայլերի շնորհիվ է Սարդուրիին և նրա հաջորդներին հաջողվել դիմակայել Ասորեստանի մարտահրավերներին:
Սարդուրիին և նրա հաջորդներին հաջողվել է դիմակայել Ասորեստանի մարտահրավերներին մի շարք կարևոր քայլերի շնորհիվ։ Նրանք ամրապնդել են պետության պաշտպանությունը, կառուցել հզոր բերդեր ու ամրոցներ, ստեղծել կազմակերպված և ուժեղ բանակ։ Զարգացրել են տնտեսությունը, ոռոգման համակարգերը և առևտուրը՝ ամրապնդելով երկրի տնտեսական հիմքերը։ Բացի այդ, միավորել են տարբեր ցեղերին ու տարածքները՝ ստեղծելով հզոր և միասնական պետություն։ Այս քայլերի շնորհիվ Ուրարտուն կարողացել է երկար ժամանակ դիմակայել Ասորեստանի հարձակումներին և պահպանել իր անկախությունը։
Պատկերացրո՛ւ, որ դու Սարդուրի I-ն ես և ապրում ես Ք. ա. IX դարում։ Ի՞նչ քայլեր կձեռնարկես Ասորեստանի սպառնալիքը վերացնելու համար։
Եթե ես լինեի Սարդուրի I-ը, Ասորեստանի սպառնալիքը վերացնելու համար առաջին հերթին կամրապնդեի երկրի սահմանները, կկառուցեի նոր ամրոցներ ու պաշտպանական կառույցներ։ Կստեղծեի ուժեղ և լավ կազմակերպված բանակ, կզինեի զինվորներին և կզարգացնեի ռազմական տեխնիկան։ Կփորձեի նաև դաշնակիցներ գտնել հարևան երկրների շրջանում՝ Ասորեստանի դեմ միասնական ուժ ստեղծելու համար։ Միաժամանակ կզարգացնեի տնտեսությունն ու գյուղատնտեսությունը, որպեսզի պետությունն ունենար բավարար միջոցներ պատերազմների ժամանակ։ Այս քայլերով կփորձեի պաշտպանել Ուրարտուի անկախությունն ու ապահովել նրա հզորությունը։
Առաջին դասը ընթերցելուց հետո դուրս գրի՛ր հինգ փաստ այս դասանյութից և հիմնավորի՛ր, թե ինչու են դրանք պատմական փաստեր։
Էթուինի համադաշնությունը ձևավորվել էր Արարատյան դաշտում, Սևանա լճի ավազանում և հարակից տարածքներում։ Սա պատմական փաստ է, քանի որ դրա մասին տեղեկություններ են տալիս պատմական ուսումնասիրություններն ու հնագիտական գտածոները։
2. Լճաշենի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են կերամիկական իրեր, մետաղյա առարկաներ և զարդեր։ Սա փաստ է, քանի որ այդ իրերը իրական հնագիտական գտածոներ են։
3. Սարդուրի I-ը հիմնադրել է Տուշպա քաղաքը։ Սա պատմական փաստ է, քանի որ այդ մասին վկայում են Վանի ժայռի վրա թողած սեպագիր արձանագրությունները։
4. Սարդուրի I-ը կառավարել է Ք. ա. մոտ 835–825 թվականներին։ Սա փաստ է, քանի որ նրա կառավարման մասին տեղեկություններ պահպանվել են պատմական աղբյուրներում։
5. Ուրարտացիներն իրենց երկիրն անվանել են Բիայնիլի, իսկ ասորիները՝ Ուրարտու։ Սա պատմական փաստ է, քանի որ այդ անվանումները հանդիպում են հին արձանագրություններում։
Կապ Համաշխարհային պատմության հետ
Ասորական կայսրության արագ ընդարձակման հիմնական գրավականը հզոր և լավ կազմակերպված բանակն էր, որն ուներ ժամանակի համար զարգացած զենքեր, մարտակառքեր և պաշարողական տեխնիկա։ Կարևոր դեր ունեին նաև ռազմական խիստ կարգապահությունը, նվաճված տարածքների նկատմամբ վերահսկողությունը և արդյունավետ կառավարումը։
- Ինչո՞ւ եք կարծում, ինչու էին ասորիները հատկապես մեծ կարևորություն
տալիս ռազմական և ենթակառուցվածքային նորարարություններին:
Ինչպե՞ս կարող էին այս նորարարությունները օգնել նրանց պահպանել
վերահսկողությունը լայն տարածքի վրա:
Ասորիները մեծ կարևորություն էին տալիս ռազմական և ենթակառուցվածքային նորարարություններին, քանի որ ցանկանում էին ընդլայնել իրենց կայսրությունը և պահպանել նվաճված տարածքների նկատմամբ վերահսկողությունը։ Ռազմական նորարարությունները՝ զարգացած զենքերը, մարտակառքերն ու պաշարողական տեխնիկան, օգնում էին նրանց հաղթել պատերազմներում։ Իսկ ճանապարհների, կամուրջների և հաղորդակցության համակարգերի զարգացումը հնարավորություն էր տալիս արագ տեղափոխել զորքերը, զենքերն ու անհրաժեշտ պաշարները։ Այս ամենը օգնում էր Ասորեստանին արդյունավետ կառավարել մեծ տարածքներ և պահպանել իր իշխանությունը։
Պատկերացրե՛ք, որ Ձեզ հանձնարարվել է ստեղծել մի նորարարություն ժամանակակից որևէ կայսրության կամ երկրի համար։ Ի՞նչ տեխնոլոգիա կամ ռազմավարություն կստեղծեիք՝ ժամանակակից խնդիրներին արձագանքելու համար։
Ես կստեղծեի նորագույն տրանսպորտային համակարգ, որը կաշխատեր արևային էներգիայով և կօգներ նվազեցնել օդի աղտոտվածությունն ու խցանումները։ Այն թույլ կտար մարդկանց ավելի արագ և անվտանգ տեղաշարժվել՝ առանց շրջակա միջավայրին վնասելու։ Կարծում եմ՝ այս նորարարությունը կդարձներ քաղաքներն ավելի մաքուր, հարմարավետ և զարգացած։
Պատմական մտածողություն.
Մեկ պարբերությամբ շարադրիր, թե ինչու է Սարդուրի I-ը ունեցել պատմական
կարևորություն Ուրարտու պետության կայացման գործում: Սկսիր քո
շարադրանքը հետևյալ կերպ.
Սարդուրի I-ը պատմական կարևոր գործիչ է, քանի որ մեծ դեր է ունեցել Ուրարտու պետության կայացման և հզորացման գործում։ Նրա օրոք հիմնադրվեց Տուշպա մայրաքաղաքը, որը դարձավ պետության քաղաքական, տնտեսական և ռազմական կենտրոնը։ Նա ամրապնդեց թագավորական իշխանությունը, զարգացրեց երկրի պաշտպանական համակարգը և հիմք դրեց Ուրարտուի հետագա հզորացմանը։ Սարդուրի I-ի շնորհիվ Ուրարտուն դարձավ տարածաշրջանի ազդեցիկ պետություններից մեկը և կարողացավ դիմակայել Ասորեստանի սպառնալիքներին։
Այսօր աշխարհում կան մի շարք միավորումներ, որոնց նպատակն է տարբեր երկրների միջև համագործակցության զարգացումը։ Դրանցից է Եվրոպական միությունը, որը միավորում է 27 եվրոպական պետություն։ Դրա հիմնական նպատակներն են տնտեսական համագործակցությունը, առևտրի զարգացումը և ընդհանուր խնդիրների լուծումը։ Առավելություններից են միասնական շուկան և երկրների միջև սերտ համագործակցությունը։ Սակայն երբեմն անդամ պետությունները տարբեր կարծիքներ են ունենում կարևոր հարցերի շուրջ, ինչը դժվարացնում է որոշումների ընդունումը։
Մեկ այլ օրինակ է Շվեյցարիան, որը բաղկացած է 26 կանտոնից։ Դրանք ունեն ինքնակառավարման լայն հնարավորություններ, իսկ իշխանությունը բաժանված է դաշնային կառավարության և կանտոնների միջև։ Այս համակարգի առավելությունն այն է, որ յուրաքանչյուր կանտոն կարող է հաշվի առնել իր բնակիչների կարիքները։ Թերություններից է որոշ հարցերի լուծման բարդությունը, քանի որ անհրաժեշտ է համաձայնության գալ տարբեր կանտոնների միջև։
Պետք է նշել, որ Եվրոպական միությունը պաշտոնապես համադաշնություն չէ, իսկ Շվեյցարիան այսօր դաշնային պետություն է։ Այնուամենայնիվ, երկուսն էլ հետաքրքիր օրինակներ են ցույց տալու համար, թե ինչպես կարող են տարբեր տարածքներ և ժողովուրդներ համագործակցել՝ միաժամանակ պահպանելով իրենց ինքնուրույնությունը։
Պատմություն. Հոկտեմբերի 25-30.
Առաջադրանք 1
Հայկազուն-Երվանդականների թագավորություն:/ պատմել էջ 46-50, գրավոր պատասխանել էջ 50-ի հարցերին:

1. Իշխանությունը վերականգնվել է Ք. ա. VII դարի առաջին կեսին՝ Սկայորդու գլխավորությամբ, Հայկական լեռնաշխարհի հարավ-արևմուտքում:
2. Երվանդ I Սակավակյացը գահակալել է Ք.ա. VI դարի երկրորդ կեսին։ Նրա օրոք ձևավորվեց հզոր հայկական թագավորություն, ամրապնդվեց կենտրոնական իշխանությունը։ Տիգրան I Երվանդյանը գահակալել է Ք.ա. VI դարի առաջին կեսին։ Նա համագործակցել է Կյուրոս Մեծի հետ և մասնակցել Մարաստանի դեմ պայքարին։ Երկու արքաներն էլ կարևոր դեր են ունեցել Հայաստանի հզորացման և միջազգային դիրքի ամրապնդման գործում։
3.
5. Երվանդ II-ն գահակալել է Ք.ա. V դարի վերջին։ Նա մասնակցել է Աքեմենյան տերության քաղաքական կյանքին, եղել է Հայաստանի սատրապը։ Ապստամբել է պարսից արքա Արտաքսերքսես II-ի դեմ և որոշ ժամանակ տիրացել է Մեծ Հայքի ու Մարաստանի կառավարիչների իշխանությանը։ Հետագայում ստիպված է եղել հրաժարվել Մարաստանի կառավարումից։
Առաջադրանք 2
Հայոց թագավորությունները Ք.ա. 331-201 թթ., / պատմել էջ 50-53, գրավոր պատասխանել էջ 53-ի հարցերին:

- Ալեքսանդր Մակեդոնացին Մակեդոնիայի արքան և նշանավոր զորավար էր։ Ք.ա. 334 թ. սկսեց իր արևելյան արշավանքը, որի ընթացքում նվաճեց Փոքր Ասիան, Եգիպտոսը, Պարսկաստանը և հասավ մինչև Հնդկաստան։Գավգամելայի ճակատամարտում (Ք.ա. 331 թ.) հայերը կռվում էին պարսկական բանակի կազմում՝ Մեծ Հայքի և Փոքր Հայքի զորքերով։Հելլենիզմը հունական և արևելյան մշակույթների փոխազդեցության ու միաձուլման ժամանակաշրջանն ու մշակութային երևույթն է, որը տարածվեց Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումներից հետո։
2. Ալեքսանդր Մակեդոնացին չկարողացավ նվաճել Հայաստանը, քանի որ նրա զորքերը չմտան Հայաստան, իսկ հայկական լեռնային տարածքը դժվարացնում էր նվաճումը։ Սելևկյաններին նույնպես չհաջողվեց գրավել Հայաստանը, քանի որ հայկական թագավորությունները դիմադրում էին նրանց, իսկ Սելևկյան պետությունը զբաղված էր ներքին և արտաքին պատերազմներով։
3. Ք.ա. III դարի վերջին կային հայկական երկու թագավորություններ՝ Մեծ Հայքի Երվանդունյաց թագավորությունը և Ծոփքի թագավորությունը։ Մեծ Հայքում Երվանդունիների թագավորությունն անկում ապրեց Ք.ա. 201 թ.՝ Սելևկյանների արշավանքի հետևանքով։
Պատմություն. Հոկտեմբերի 19-25.
Վանի թագավորությունը Սարդուրի II-ի և նրա հաջորդների օրոք: թագավորության անկումը:/պատմել էջ 39-42, էջ 42 հարցերին պատասխանել:

1.
2. Ասորա-ուրարտական բախումները թուլացրին Ուրարտուն, իսկ Սարգոն II-ի արշավանքը ծանր հարված հասցրեց նրա ռազմական և տնտեսական հզորությանը։
3. Ուրարտուի վերջին ականավոր տիրակալը Ռուսա II-ն էր։ Նրա օրոք Ուրարտուն կրկին հզորացավ։ Ռուսա II-ը արշավանքներ ձեռնարկեց դեպի արևմուտք՝ Փոքր Ասիա, և դեպի հյուսիս՝ Անդրկովկաս։ Նա կարողացավ կարգավորել հարաբերությունները կիմերների հետ՝ հաստատելով բարեկամական կապեր և դաշինք կնքելով նրանց հետ։ Այդպիսով նա ամրապնդեց Ուրարտուի դիրքերը տարածաշրջանում։
4. Վանի թագավորության անկման հիմնական պատճառներն էին արտաքին թշնամիների հարձակումները, հատկապես Ասորեստանի հետ պատերազմները, երկարատև ռազմական բախումներից առաջացած թուլացումը, տնտեսական անկումը և ներքին հակասությունները։ Թագավորությունը կորցրեց իր նախկին ռազմական ու քաղաքական հզորությունը, ինչն էլ հանգեցրեց նրա աստիճանական անկմանը։
5. Վանի թագավորությունը կարևորագույն տեղ է զբաղեցնում հայոց պատմության մեջ, քանի որ այն դարձավ Հայկական լեռնաշխարհի առաջին հզոր համահայկական պետությունը։ Այն միավորեց հայկական տարածքները, նպաստեց պետականության ամրապնդմանը, տնտեսական և մշակութային զարգացմանը։ Վանի թագավորությունը մեծ դեր ունեցավ հայ ժողովրդի կազմավորման և հետագա հայկական պետականությունների զարգացման գործում։ Այն հայոց պատմության մեջ համարվում է հայկական պետականության կարևորագույն հիմքերից մեկը։
Առաջադրանք 2
Վանի թագավորության տնտեսությունը, պետական կարգը և բանակը:/ պատմել էջ 42-45, էջ 45-ի հարցերին պատասխանել:

- Ուրարտուում զարգացում ապրեցին երկրագործությունը, անասնապահությունը, արհեստագործությունը, մետաղամշակությունը և առևտուրը։ Տնտեսության վերելքին նպաստում էին ոռոգման ջրանցքների կառուցումը, նոր հողերի մշակումը, բերրի հողերը, անասնապահության զարգացումը և առևտրական կապերի ընդլայնումը։
- Պաշտպանական նպատակներով Վանի թագավորությունում կառուցվել են ամրոց-քաղաքներ, որոնցից էին Էրեբունին, Թեյշեբաինին (Կարմիր բլուր) և Արգիշտիխինիլին։ Դրանք ծառայում էին որպես ռազմական հենակետեր և պաշտպանական կենտրոններ։
4. Ուրարտական բանակում արքայական գունդն առանձնացրել է Իշպուինի արքան։ Բանակը կազմված էր հետևակից, հեծելազորից և մարտակառքերից։ Այն ուներ լավ կազմակերպված կառուցվածք։ Զինվորների հիմնական սպառազինությունն էին նետ ու աղեղը, նիզակը, սուրը, վահանը, սաղավարտն ու զրահը։ Բանակը կարևոր դեր ուներ պետության սահմանների պաշտպանության և ռազմական արշավանքների իրականացման գործում։
Հանրահաշիվ. Հոկտեմբերի 16.
Հաշվել աստիճանների արժեքները։
- 16¹ᐟ² = √16 = 4
- 27¹ᐟ³ = ∛27 = 3
- 81¹ᐟ⁴= ⁴√81 = 3
- 32¹ᐟ⁵= ⁵√32 = 2
- 125²ᐟ³= (∛125)² = 5² = 25
2. Հաշվել՝ կիրառելով աստիճանների հատկությունները։
- 64²ᐟ³ = (∛64)² = 4² = 16
- 16³ᐟ⁴ = (⁴√16)³ = 2³ = 8
- 81³ᐟ² = (√81)³ = 9³ = 729
- 25⁻¹ᐟ² =
- 8⁻²ᐟ³ = 1/(∛8)² = 1/4
3. Պարզեցնել արտահայտությունները։
- a¹ᐟ² · a³ᐟ², եթե a > 0։ ¹ᐟ² · a³ᐟ² = a²
- x⁵ᐟ³ · x¹ᐟ³, եթե x > 0։ x⁵ᐟ³ · x¹ᐟ³ = x²
- a⁷ᐟ⁴ / a³ᐟ⁴, եթե a > 0։ a⁷ᐟ⁴ / a³ᐟ⁴ = a
- (b²ᐟ³)³, եթե b > 0։ (b²ᐟ³)³ = b²
- 27²ᐟ³ · 9⁻¹ᐟ²։ 27²ᐟ³ · 9⁻¹ᐟ² = 9 · 1/3 = 3
4. Հաշվել կամ լուծել հավասարումները։
- 16⁻³ᐟ⁴ · 8²ᐟ³։ 16⁻³ᐟ⁴ · 8²ᐟ³ = 1/8 · 4 = 1/2
- 32²ᐟ⁵ / 4¹ᐟ²։ 32²ᐟ⁵ / 4¹ᐟ² = 4 / 2 =2