Ներկայացնել Հայկական լեռնաշխարհի սահմանները։ Որո՞նք են հայտնի լեռնաշղթաներն ու գագաթները։ Որո՞նք են Հայաստանի խոշոր լճերն ու գետերը։

Պատասխան․ Հայկական լեռնաշխարհը գտնվում է Առաջավոր Ասիայում՝ Փոքր Ասիայի և Իրանական բարձրավանդակի միջև։ Հյուսիսում և հյուսիս-արևմուտքում այն սահմանակից է Փոքր Կովկասին և Պոնտական լեռներին, իսկ հարավում՝ Հայկական Տավրոսին։ Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր գագաթը Մասիսն է՝ Արարատը, որը 5165 մ է։ Հայտնի են նաև Արագածը, Սիփանը, Սաբալանը և ուրիշ լեռներ։ Խոշոր լճերից են Սևանը, Վանը և Ուրմիան, իսկ կարևոր գետերից՝ Արաքսը, Եփրատը, Տիգրիսը, Կուրն ու Ճորոխը։

2․ Ի՞նչ փոփոխությունների է ենթարկվել Հայաստանի քաղաքական-վարչական պատկերը տարբեր դարաշրջաններում։ Թվարկե՛ք Մեծ Հայքի 15 նահանգները։

Պատասխան․ Հայաստանի տարածքում տարբեր ժամանակներում գոյություն են ունեցել տարբեր թագավորություններ և պետական կազմավորումներ։ Հետագայում Հայաստանի տարածքը բաժանվել է տարբեր պետությունների միջև։ Մեծ Հայքը բաժանված էր 15 նահանգների՝ Բարձր Հայք, Ծոփք, Աղձնիք, Տուրուբերան, Մոկք, Կորճայք, Պարսկահայք, Վասպուրական, Սյունիք, Արցախ, Փայտակարան, Ուտիք, Գուգարք, Տայք և Այրարատ։

Իմ կարծիքով՝ ամենանշանավոր նահանգը Այրարատն էր, որովհետև այստեղ էին գտնվում Հայաստանի կարևորագույն քաղաքներից ու մայրաքաղաքներից մի քանիսը, այդ թվում՝ Արմավիրը, Արտաշատը, Դվինը և Անին։

3․ Պարզաբանե՛ք Հայաստանի տարածքի պատմաաշխարհագրական պայմանները և առանձնահատկությունները։ Ի՞նչ ազդեցություն է ունեցել Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքը։

Պատասխան․ Հայաստանը լեռնային երկիր է և գտնվում է կարևոր ճանապարհների խաչմերուկում։ Այն գտնվում էր Արևելքի և Արևմուտքի, ինչպես նաև տարբեր հզոր պետությունների միջև։ Դրա պատճառով Հայաստանը հաճախ ենթարկվել է պատերազմների և արշավանքների։ Միևնույն ժամանակ այդ դիրքը նպաստել է առևտրի, մշակույթի և տարբեր ժողովուրդների հետ կապերի զարգացմանը։

4․ Ներկայացրե՛ք նախնադարյան հասարակության պատմության ժամանակագրական սահմանները։

Պատասխան․ Նախնադարյան հասարակությունը սկսվել է մարդու առաջացումից և շարունակվել մինչև առաջին պետական կազմավորումների ձևավորումը։ Քարի դարը սկսվել է մոտ 3 միլիոն տարի առաջ և ավարտվել մ.թ.ա. VI հազարամյակի կեսերին։ Քարի դարը բաժանվում է հին քարի դարի՝ պալեոլիթի, միջին քարի դարի՝ մեզոլիթի, և նոր քարի դարի՝ նեոլիթի։

5․ Որքա՞ն է տևել հին քարի դարը Հայաստանի տարածքում։ Ներկայացրե՛ք հայտնի կայանները և մարդկանց ձեռքբերումները։

Պատասխան․ Հայաստանի տարածքում հին քարի դարը սկսվել է մոտ 2 միլիոն տարի առաջ և շարունակվել մինչև մ.թ.ա. XII հազարամյակը։ Հայտնի հնավայրերից են Գուգարքի, Արենի լեռան, Արզնիի, Հրազդանի, Երևանի քարայրի և Ազոխի հնավայրերը։ Այդ ժամանակ մարդիկ պատրաստում էին քարե գործիքներ, սովորեցին օգտագործել կրակը, զբաղվում էին որսորդությամբ և հավաքչությամբ։ Հետագայում կարողացան ավելի լավ գործիքներ պատրաստել և հարմարվել տարբեր բնական պայմանների։

Ի՞նչ նորքարիդարյան հնավայրեր են հայտնի Հայաստանում։ Ի՞նչ փոփոխություններ եղան մարդկանց կյանքում։

Պատասխան․ Նորքարիդարյան շրջանի կարևոր հնավայրերից են Արատաշենը և Ակնաշենը։ Այս ժամանակ մարդկանց կյանքում մեծ փոփոխություններ եղան։ Նրանք աստիճանաբար անցան նստակյաց կյանքի, սկսեցին զբաղվել հողագործությամբ և անասնապահությամբ։ Մարդիկ սկսեցին պատրաստել խեցեղեն, գործվածքներ, կառուցել ավելի մշտական բնակավայրեր։

7․ Ի՞նչ է «նեոլիթյան հեղափոխությունը»։

Պատասխան․ Նեոլիթյան հեղափոխությունը մարդկանց կյանքի այն մեծ փոփոխությունն էր, երբ նրանք որսորդությունից և հավաքչությունից աստիճանաբար անցան հողագործության և անասնապահության։ Մարդիկ սկսեցին ապրել մշտական բնակավայրերում, աճեցնել բույսեր և ընտելացնել կենդանիներ։ Սա շատ կարևոր էր, որովհետև դրա շնորհիվ առաջացան ավելի մեծ բնակավայրեր, զարգացան արհեստները և հետագայում ձևավորվեցին առաջին քաղաքակրթությունները։

8․ Համեմատե՛ք քարիդարյան և պղնձի-քարիդարյան փուլերը։

Պատասխան․ Քարի դարում մարդկանց հիմնական զբաղմունքներն էին որսորդությունը, հավաքչությունը, իսկ հետագայում՝ հողագործությունն ու անասնապահությունը։ Գործիքները հիմնականում պատրաստվում էին քարից։ Պղնձի-քարիդարյան կամ էնեոլիթի ժամանակ մարդիկ սկսեցին օգտագործել նաև պղինձ, զարգացան արհեստները, առևտուրը և բնակավայրերը։ Այս փուլում հասարակությունը ավելի զարգացած դարձավ։

9․ Ի՞նչ է կրոնը, ինչպե՞ս է այն առաջացել։ Որո՞նք էին հնագույն մարդկանց կրոնական հավատալիքների ձևերը։

Պատասխան․ Կրոնը մարդու հավատն է գերբնական ուժերի և երևույթների նկատմամբ։ Այն առաջացել է այն ժամանակ, երբ մարդիկ չէին կարողանում բացատրել բնության տարբեր երևույթներ՝ անձրևը, կայծակը, արևը, հրաբուխները և այլն։ Հնագույն մարդկանց հավատալիքների ձևերից էին տոտեմիզմը, բնության ուժերի պաշտամունքը, ոգիների և նախնիների պաշտամունքը։

10․ Ներկայացրե՛ք Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնակիչների կրոնական հավատալիքները։

Պատասխան․ Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնակիչները հավատում էին բնության ուժերին, տարբեր ոգիների և նախնիների։ Նրանք պաշտում էին ջուրը, արևը, կենդանիներին և բնության այլ երևույթներ։ Որոշ կենդանիներ համարվում էին սրբազան։ Մարդիկ կատարում էին ծեսեր և զոհաբերություններ՝ իրենց կարծիքով գերբնական ուժերի բարեհաճությունը ստանալու համար։

11․ Ինչպե՞ս ձևավորվեցին արվեստն ու գիտության տարրերը։

Պատասխան․ Արվեստը ձևավորվեց մարդու ստեղծագործական գործունեության արդյունքում։ Մարդիկ սկսեցին նկարել քարերի և ժայռերի վրա, պատրաստել կենդանիների ու մարդկանց պատկերներ, զարդեր և տարբեր արձանիկներ։ Գիտության առաջին տարրերը նույնպես առաջացան մարդու առօրյա կյանքի պահանջներից։ Մարդիկ սկսեցին հետևել երկնային մարմիններին, տարվա եղանակներին և ժամանակի փոփոխություններին։ Այդպես առաջացան գիտելիքներ աստղագիտության, հաշվարկների և օրացույցի մասին։

12․ Արվեստի և գիտության ի՞նչ նշանավոր հուշարձաններ են հայտնաբերվել Հայաստանում։

Պատասխան․ Հայաստանի տարածքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ ժայռապատկերներ, հատկապես Գեղամա լեռներում և Սյունիքում։ Դրանցում պատկերված են մարդիկ, կենդանիներ, որսի տեսարաններ և ծեսեր։ Հայտնի է նաև Պորտասարը, որտեղ հայտնաբերվել են մեծ քարերից կառուցված հնագույն կառույցներ և կենդանիների պատկերներով քանդակներ։

Ո՞րն է աշխարհի ամենատարածված լեզվաընտանիքներից մեկը։ Որտե՞ղ է եղել նրա նախահայրենիքը։ Ինչո՞վ են առանձնանում հայերը հնդեվրոպական մյուս ժողովուրդներից։

Պատասխան․ Այդ լեզվաընտանիքը հնդեվրոպականն է։ Դրա նախահայրենիքի վերաբերյալ տարբեր կարծիքներ կան, սակայն դասագրքում նշվում է Հայկական լեռնաշխարհը և դրան հարակից տարածքները։ Հայերը հնդեվրոպական ժողովուրդների մեջ առանձնանում են նրանով, որ հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին և ինքնուրույն ճյուղ է։

14․ Համեմատե՛ք հայերի ծագման վերաբերյալ ավանդազրույցները։ Որի՞ն եք նախապատվություն տալիս։

Պատասխան․ Հայերի ծագման մասին ամենահայտնի ավանդազրույցներից մեկը Հայկի և Բելի մասին պատմությունն է։ Ըստ ավանդության՝ Հայկը համարվում է հայ ժողովրդի նախահայրը։ Կան նաև Աստվածաշնչյան և այլ ժողովուրդների ավանդություններ, որտեղ հայերի նախնիների հետ կապվում է Թորգոմ անունը։ Այս պատմությունները տարբեր են, բայց բոլորն էլ փորձում են բացատրել հայ ժողովրդի ծագումը։ Ես ավելի շատ նախապատվություն եմ տալիս Հայկի և Բելի ավանդությանը, որովհետև այն կապված է հայկական ազգային ինքնության և մեր հին ավանդույթների հետ։

15․ Հիմնավորե՛ք հայերի ծագման տեղաբնիկության տեսությունը։

Պատասխան․ Տեղաբնիկության տեսության համաձայն՝ հայ ժողովրդի կազմավորումը տեղի է ունեցել Հայկական լեռնաշխարհում։ Այս տարածքում հազարավոր տարիներ ապրել են տարբեր ցեղեր ու ժողովուրդներ, որոնց միջև տեղի են ունեցել շփումներ և միաձուլումներ։ Հայ ժողովրդի ձևավորումը երկար գործընթաց է եղել, և այն կապված է Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն բնակչության ու այստեղ ձևավորված մշակույթների հետ։

16․ Որտե՞ղ են պահպանվել Հայկական լեռնաշխարհի մասին առաջին պատմական վկայությունները։

Պատասխան․ Հայկական լեռնաշխարհի մասին առաջին պատմական տեղեկությունները պահպանվել են շումերական սեպագիր արձանագրություններում, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. XXVI դարով։ Միջագետքյան աղբյուրներում Հայկական լեռնաշխարհի հետ կապված օգտագործվել են Հայա, Սուբար, Սուբարտու և այլ անվանումներ։ Ավելի ուշ ասորական աղբյուրներում հիշատակվում են Նաիրի և Ուրարտու անունները։

17․ Աստվածաշնչի ո՞ր գրքում կան վկայություններ Հայաստանի մասին։

Պատասխան․ Հայաստանի մասին կարևոր տեղեկություն կա Աստվածաշնչի «Ծննդոց» գրքում։ Այնտեղ պատմվում է, որ Նոյյան տապանը կանգ է առել Արարատի լեռների վրա։ Այս տեղեկությունը ցույց է տալիս, որ Արարատի և Հայաստանի տարածքը հին ժողովուրդների պատկերացումներում կապված էր շատ հին պատմությունների հետ։

18․ Ինչպե՞ս է Հայաստանը ներկայանում տարբեր ժողովուրդների դիցաբանական պատկերացումներում։

Պատասխան․ Տարբեր ժողովուրդների հին պատկերացումներում Հայաստանը ներկայացվում է որպես շատ հին և կարևոր երկիր։ Աստվածաշնչում այն կապվում է Արարատի լեռների հետ։ Միջագետքի ժողովուրդների մոտ հանդիպում են Հայա, Սուբար, Նաիրի, Ուրարտու անվանումները։ Հետագայում Հայաստանը տարբեր ժողովուրդների մոտ հայտնի է եղել նաև Արմենիա, Արմինա անուններով։ Այս ամենը ցույց է տալիս, որ Հայաստանը հնագույն ժամանակներից հայտնի է եղել հարևան ժողովուրդներին և կարևոր տեղ է ունեցել նրանց պատկերացումներում։