Ներածություն
Մարդկության պատմության ամենակարևոր փոփոխություններից մեկը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ մարդիկ սկսեցին մշտական բնակություն հաստատել և զբաղվել հողագործությամբ։ Այդ գործընթացում առանձնահատուկ նշանակություն ունեցան գետերը։ Հնագույն մարդիկ բնակավայրերը հաճախ կառուցում էին գետերի ափերին, քանի որ գետը նրանց ապահովում էր կյանքի համար անհրաժեշտ ջրով, իսկ գետահովիտների հողերը սովորաբար շատ բերրի էին։
Գետերը մարդկանց հնարավորություն տվեցին աճեցնել հացահատիկ, բանջարեղեն և այլ մշակաբույսեր, պահել կենդանիներ, ձկնորսությամբ զբաղվել և զարգացնել առևտուրը։ Ժամանակի ընթացքում փոքր գյուղերը վերածվեցին քաղաքների, քաղաքները՝ պետությունների, իսկ դրանց շուրջ ձևավորվեցին հզոր քաղաքակրթություններ։
Հենց այդ պատճառով պատմաբանները հաճախ ասում են, որ առաջին քաղաքակրթությունների առաջացումը սերտորեն կապված է մեծ գետերի հետ։
Նեղոս գետը և Հին Եգիպտոսի քաղաքակրթությունը
Նեղոս գետը Հին Եգիպտոսի քաղաքակրթության ձևավորման գլխավոր բնական պայմաններից էր։ Նեղոսը հոսում է Աֆրիկայի հյուսիս-արևելքով և թափվում Միջերկրական ծով։
Հին Եգիպտոսի տարածքի մեծ մասը անապատային էր, ուստի Նեղոսը մարդկանց կյանքի համար կենսական նշանակություն ուներ։ Ամեն տարի գետի վարարումների հետևանքով ափերին տարածվում էր բերրի տիղմ։ Երբ ջուրը նահանջում էր, մնում էր սննդանյութերով հարուստ հող, որի վրա եգիպտացիները կարող էին ցորեն, գարի և այլ մշակաբույսեր աճեցնել։
Եգիպտացիները ստեղծեցին ոռոգման համակարգեր և ջրանցքներ, որոնց միջոցով գետի ջուրը հասցնում էին դաշտերին։ Գյուղատնտեսության զարգացումը ապահովեց սննդի ավելցուկ, իսկ դա հնարավորություն տվեց մարդկանց զբաղվել նաև արհեստներով, շինարարությամբ, առևտրով և գիտությամբ։
Նեղոսը նաև կարևոր տրանսպորտային ճանապարհ էր։ Նավակներով մարդիկ տեղափոխում էին ապրանքներ, քարեր և այլ նյութեր։ Գետի շնորհիվ տարբեր բնակավայրերի միջև կապը դարձավ ավելի հեշտ։
Այս պայմաններում զարգացավ Հին Եգիպտոսի հզոր պետությունը, կառուցվեցին հսկայական տաճարներ և բուրգեր, զարգացան գրությունը, մաթեմատիկան, բժշկությունը և աստղագիտությունը։
Հետաքրքիր փաստ․ Հին եգիպտացիների կյանքն այնքան կապված էր Նեղոսի հետ, որ նրանք գետը համարում էին կյանքի աղբյուր։
Տիգրիս և Եփրատ գետերի միջև ընկած տարածքը հայտնի է Միջագետք անունով։ Այն գտնվում է հիմնականում ժամանակակից Իրաքի տարածքում և համարվում է մարդկության ամենահին քաղաքակրթությունների ձևավորման կարևորագույն կենտրոններից մեկը։
Այս տարածքում մարդիկ շատ վաղ սկսեցին զբաղվել գյուղատնտեսությամբ։ Գետերի ջուրը օգտագործվում էր դաշտերը ոռոգելու համար։ Մարդիկ կառուցում էին ջրանցքներ, ամբարտակներ և այլ կառույցներ, որպեսզի կարողանան կառավարել ջուրը։
Միջագետքում ձևավորվեցին առաջին խոշոր քաղաքներից մի քանիսը։ Այստեղ զարգացան Շումերի, Աքքադի, Բաբելոնի և Ասորեստանի քաղաքակրթությունները։
Հատկապես կարևոր էին շումերները։ Նրանք ստեղծեցին սեպագիրը, որը համարվում է գրության ամենահին հայտնի համակարգերից մեկը։ Գրությունը հնարավորություն տվեց գրանցել օրենքներ, առևտրային գործարքներ, հարկեր և այլ տեղեկություններ։
Միջագետքում զարգացավ նաև օրենքների համակարգը։ Բաբելոնի թագավոր Համմուրապին ստեղծեց հայտնի օրենքների ժողովածուն, որը պատմության մեջ հայտնի է որպես Համմուրապիի օրենսգիրք։
Այսպիսով, Տիգրիսն ու Եփրատը ոչ միայն ապահովում էին ջուր, այլև նպաստում էին գյուղատնտեսության, քաղաքների, գրության, կառավարման և մշակույթի զարգացմանը։
Ինդոս գետի հովտում ձևավորվեց հնագույն Ինդոսի հովտի քաղաքակրթությունը, որը հայտնի է նաև Հարապպայի քաղաքակրթություն անունով։
Այս քաղաքակրթության բնակիչները կարողացել էին ստեղծել բավական զարգացած քաղաքներ։ Ամենահայտնի կենտրոններից էին Հարապպան և Մոհենջո-Դարոն։
Մոհենջո-Դարոյում հայտնաբերվել են լայն և ուղիղ փողոցներ, բնակելի շենքեր, ջրհորներ և ջրահեռացման համակարգեր։ Սա ցույց է տալիս, որ այդ հասարակությունն ուներ քաղաքաշինության և ինժեներական բավական բարձր մակարդակ։
Ինդոս գետը կարևոր էր գյուղատնտեսության համար։ Նրա ջրերը և գետի հովտի բերրի հողերը հնարավորություն էին տալիս աճեցնել տարբեր մշակաբույսեր։
Այս քաղաքակրթությունը զարգացրել է նաև արհեստներն ու առևտուրը։ Հնագետները գտել են խեցեղեն, զարդեր, կնիքներ և այլ իրեր, որոնք վկայում են զարգացած մշակույթի մասին։
Հուանհեն, որը հայտնի է նաև Դեղին գետ անունով, մեծ նշանակություն է ունեցել չինական քաղաքակրթության ձևավորման համար։
Գետի ավազանում տարածված էին բերրի հողեր, որոնք հարմար էին գյուղատնտեսության համար։ Մարդիկ այստեղ աճեցնում էին հատկապես կորեկ, իսկ հետագայում՝ նաև այլ մշակաբույսեր։
Գետի շուրջը աստիճանաբար ձևավորվեցին գյուղատնտեսական համայնքներ, որոնք ժամանակի ընթացքում վերածվեցին քաղաքների և պետությունների։
Սակայն Հուանհեն միշտ չէ, որ միայն օգուտ էր տալիս մարդկանց։ Նրա հաճախակի և երբեմն ավերիչ վարարումները կարող էին ոչնչացնել բնակավայրեր և բերք։ Այդ պատճառով մարդիկ ստիպված էին կառուցել պաշտպանիչ կառույցներ և սովորել կառավարել գետի ջրերը։
Հուանհեի հովտում ձևավորվեցին Հին Չինաստանի կարևորագույն պետություններից մի քանիսը, և այստեղ զարգացան չինական գրությունը, արհեստները, մետաղագործությունը և պետական կառավարման համակարգերը։
Գանգես գետը Հնդկաստանի պատմության, մշակույթի և կրոնի մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Գետը հոսում է Հնդկաստանի և Բանգլադեշի տարածքներով և ձևավորում է աշխարհի ամենախոշոր ու բերրի գետահովիտներից մեկը։
Գանգեսի հովտի բերրի հողերը նպաստեցին գյուղատնտեսության զարգացմանը և բնակչության աճին։ Գետի շուրջը ձևավորվեցին բազմաթիվ բնակավայրեր և քաղաքներ։
Գանգեսը կարևոր դեր ունեցավ նաև հնդկական մշակույթի և կրոնական կյանքի զարգացման մեջ։ Հին ժամանակներից այն համարվել է սրբազան գետ, և նրա հետ կապված բազմաթիվ ավանդույթներ պահպանվել են մինչև մեր օրերը։
Այսպիսով, Գանգեսը Հնդկաստանի համար ոչ միայն բնական ռեսուրս է, այլև պատմական, մշակութային և հոգևոր կարևորագույն խորհրդանիշ։
Եզրակացություն
Գետերը մարդկության առաջին քաղաքակրթությունների ձևավորման կարևորագույն բնական գործոններից էին։ Նրանց ափերին մարդիկ ոչ միայն բնակություն հաստատեցին, այլև ստեղծեցին գյուղատնտեսական համակարգեր, քաղաքներ, պետություններ և մշակույթներ։
Նեղոսը դարձավ Հին Եգիպտոսի կյանքի հիմքը, Տիգրիսն ու Եփրատը՝ Միջագետքի քաղաքակրթությունների զարգացման կենտրոնը, Ինդոսը՝ Հարապպայի քաղաքակրթության հիմքը, Հուանհեն՝ Հին Չինաստանի կարևորագույն կենտրոններից մեկը, իսկ Գանգեսը՝ Հնդկաստանի պատմության և մշակույթի կարևորագույն գետերից մեկը։
Այսպիսով, կարելի է ասել, որ գետերը պարզապես ջրի աղբյուրներ չէին․ դրանք դարձան մարդկային քաղաքակրթության զարգացման ճանապարհներ։ Գետերի շուրջ ձևավորվեցին առաջին մեծ հասարակությունները, և հենց այնտեղից սկսվեց մարդկության պատմության կարևորագույն փուլերից մեկը՝ քաղաքակրթությունների ծնունդը։
Եվա Պապյան 