09․09․25

Զրույց՝ քերականության առարկան, նպատակը, բաժինները։

Առաջադրանքներ

1. Կարդա Պ.Բեդիրյանի «Բառերի խորհրդավոր աշխարհից» գրքի հերթական հոդվածը

Դեմքի ուղղությա՞մբ, թե դեպի աջ

Երբ լսենք առա՜ջ հրամանը, մենք, առանց վայրկյան անգամ մտածելու, մեր քայլերը կուղղենք դեպի այն կողմը, ուր դարձել է մեր դեմքը։ Եվ այստեղ զարմանալի ոչինչ չկա։ Սակայն մեր հեռավոր նախնիները, եթե այդ նույն հրամանն ստանային, կքայլեին…. դեպի աջ։ Որովհետև առաջ (= առ +աջ) ստուգաբանորեն նշանակում է «դեպի աջ»։

Այդ ինչպե՞ս պատահեց, որ աջ-ը նշանակեց «ուղիղ»։

Իմաստի այս անցումը սովորական երևույթ է ոչ միայն հայերենի, այլև ուրիշ լեզուների համար. ծանոթ շատ լեզուներում աջ միաժամանակ նշանակում է նաև «ուղիղ», «ճիշտ», անգամ «ճշմարիտ»։ Համեմատեք. правый «աջ» և правильный «ճիշտ», право «իրավունք», правда «ճշմարտություն»։ Անգլերեն right /ռայթ/, ֆրանսերեն droit /դղուա/, պահլավերեն ռասաթ ունեն հիշված երեք իմաստներն էլ։

Աջ բառի այս իմաստների հետ են ըստ էության առնչվում և աջել («ճիշտ կողմը շուռ տալ»), գործերը աջ գնալ («հաջողությամբ ընթանալ») արտահայտությունները, հենց ինքը՝ հաջողություն բառը։ Եվ ընդհակառակը, ձախ փոխաբերաբար նշանակում է «ոչ ճիշտ», «ձախորդ»։ Ձախել, գործերը ձախ գնալ, ձախողվել, ձախորդություն…

Ով գիտե, գուցե «աջ» >«ուղիղ», «ճիշտ» անցումը կապված է աջլիկության, իբրև ճիշտ ու նորմալ երևույթի ընկալման հետ։ Ով գիտե։ Փաստն այն է, որ առաջ (առջև), առաջարկել, առաջին, հաջորդ, հաջող… բառերի արմատն է աջ։

2. Առաջադրանք

• Քանի՞ լեզվի մասին խոսք կա այս տեքստում։ Հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, պահլավերեն։
• Ի՞նչ է նշանակել հին հայերենում առաջ բառը։ Հանդիպե՞լ եք նույն իմաստը ժամանակակից հայերենում։ Առաջ բառը նշանակել է աջ:
• Տեքստից գտիր երեք հնչյունափոխված բառ, բացատրիր՝ ինչ հնչյունափոխություն է տեղի ունեցել։

Ճշմարիտ (ճիշտ), մտածել (միտ), ընկալել (ունկ)։

• Գրիր սովորական, ծանոթ, ձախորդ, ճիշտ բառերի հականիշները։

Սովորական — անսովոր, արտասովոր, ծանոթ — անծանոթ, օտար, ձախորդ -հաջողակ, ճիշտ — թյուր, սխալ։

• Տեքստում գտիր հոգնակի գոյականները, բացատրիր դրանց կազմությունը։ Քայլեր — որ, լեզուներ — ներ, նախնիներ — ներ, արտահայտություններ — ներ, իմաստներ — ներ:

• Կազմիր լրագիր, վիպագիր, նստացույց, ժամացույց, անասնակեր, շատակեր, դեղատուն, մեծատուն բառերի հոգնակին։

Լրագրեր, վիպագրեր, նստացույցներ, ժամացույցներ, անասնակերեր, շատակերներ, դեղատներ, մեծատուններ:

• Նշիր վայրկյան, նախնի, հրաման, հաջողություն գոյականների հոլովումները։

Վայրկյան — վայրկյանի, նախնի — նախնու, հրաման — հրամանի, հաջողություն — հաջողության։