Հայ ժողովուրդը XX դարի սկզբին. Հայոց ցեղասպանություն
1.Ներկայացրո՛ւ Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության քաղաքականության ձևավորման պատճառները և փուլերը։
Հայոց ցեղասպանության քաղաքականությունը ձևավորվեց Օսմանյան կայսրություն-ում 19-րդ դարի վերջից՝ ներքին ճգնաժամի և ազգային շարժումների ակտիվացման պայմաններում։ Կայսրությունը թուլանում էր, եվրոպական տերությունների միջամտությունը խորացնում էր ազգային հարցը, իսկ հայերի բարեփոխումների պահանջները իշխանությունները դիտում էին որպես սպառնալիք։ Երիտթուրքերի իշխանության գալուց հետո ձևավորվեց ծայրահեղ ազգայնական քաղաքականություն՝ միատարր թուրքական պետություն ստեղծելու նպատակով։
Ցեղասպանության քաղաքականության փուլերն էին․
1890-ականների համիդյան ջարդերը,
1909 թ. Ադանայի կոտորածը,
և 1915–1923 թթ., երբ Առաջին համաշխարհային պատերազմի պայմաններում իրականացվեցին զանգվածային տեղահանություններ և կոտորածներ՝ դառնալով պետականորեն կազմակերպված բնաջնջում։
2.Բնութագրի՛ր երիտթուրքերի գաղափարախոսությունը և բացատրի՛ր դրա ազդեցությունը հայ ժողովրդի ճակատագրի վրա։
Երիտթուրքերի գաղափարախոսությունը հիմնված էր ծայրահեղ ազգայնականության և պանթուրքիզմի վրա․ նրանց նպատակը միատարր թուրքական պետություն ստեղծելն էր։ Իշխանությունը կենտրոնացած էր «Միություն և առաջադիմություն» կուսակցության ձեռքում, որը առաջ էր մղում թուրքական գերակայության գաղափարը։
.Վերլուծի՛ր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ազդեցությունը հայ ժողովրդի վիճակի վրա։
Առաջին համաշխարհային պատերազմը ծանր հետևանքներ ունեցավ հայ ժողովրդի համար։ Օսմանյան իշխանությունները հայերին մեղադրեցին Ռուսաստանին աջակցելու մեջ, զինաթափեցին, ձերբակալեցին մտավորականությունը և իրականացրին զանգվածային տեղահանություններ ու բնաջնջում, որի հետևանքով միլիոնավոր հայեր զոհվեցին կամ փախուստի դիմեցին։
4.Ներկայացրո՛ւ Հայոց ցեղասպանության իրականացման հիմնական մեխանիզմները և կազմակերպիչներին։
Հայոց ցեղասպանությունը իրականացվեց համակարգված քայլերով։ Նախ զինաթափվեցին հայ զինվորները, որպեսզի նրանք չկարողանան պաշտպանվել, ապա ձերբակալվեցին և ոչնչացվեցին մտավորականներն ու համայնքային ղեկավարները։ Քաղաքացիական բնակչությունը հարկադրված տեղափոխվեց անապատներ, որտեղ շատերը սովամահվեցին կամ սպանվեցին, իսկ հողերը ու գյուղերը զավթվեցին։
Ծրագրված գործողությունները համակարգեցին երիտթուրքական առաջնորդները՝ Թալեաթ փաշա, Էնվեր փաշա և Ջեմալ փաշա, որոնք որոշեցին քաղաքական և ռազմական միջոցներով իրականացնել զանգվածային բնաջնջումը։
5.Բացատրի՛ր ինչու է Հայոց ցեղասպանությունը համարվում մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն։
Հայոց ցեղասպանությունը համարվում է մարդկության դեմ հանցագործություն, որովհետև պետական մակարդակով ծրագրավորված էր մեկ ամբողջ ժողովրդի ոչնչացումը։ Այն նպատակ ուներ ոչ միայն մարդկանց սպանել, այլ նաև ոչնչացնել նրանց մշակույթն ու ինքնությունը, ինչը խախտեց բոլոր միջազգային իրավունքի հիմնական սկզբունքները։
6.Վերլուծի՛ր Հայոց ցեղասպանության ժողովրդագրական, տարածքային և մշակութային հետևանքները։
Հայոց ցեղասպանությունը հանգեցրեց միլիոնավոր հայերի մահվան կամ գաղթի՝ ստեղծելով լայն սփյուռք։ Հայկական պատմական տարածքների մեծ մասը հայազրկվեց, իսկ բնակավայրերը հրկիզվեցին կամ ավերվեցին։ Մշակութային առումով կործանվեցին հազարավոր եկեղեցիներ, դպրոցներ և մշակութային արժեքներ, ինչն ազդեց հայ ժողովրդի պատմական և հոգևոր ինքնության վրա։
7. Գնահատի՛ր հայ եկեղեցու և օտարերկրյա միսիոներների դերակատարությունը ցեղասպանության տարիներին։
Հայ եկեղեցին կազմակերպեց օգնություն, պատսպարներ և հոգևոր աջակցություն տեղահանվածներին ու որբերին, պահպանելով ազգային ինքնությունը։ Օտարերկրյա միսիոներներն արձանագրեցին կոտորածները, փրկեցին հազարավոր որբերի և տեղեկություններ փոխանցեցին միջազգային հանրությանը, նպաստելով ցեղասպանության ճանաչմանը։ Երկու կողմերն էլ դարձան գոյատևման ու միջազգային ուշադրությունը գրավելու կարևոր գործիքներ հայ ժողովրդի համար։
8. Ներկայացրո՛ւ Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացի հիմնական փուլերը։
Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման առաջին փուլը սկսվեց 1915 թ., երբ Անտանտի պետությունները հայտարարեցին, որ կատարվում է մարդկության դեմ հանցագործություն։ Երկրորդ փուլը վերաբերում է հետպատերազմյան շրջանին, երբ հարցը քննարկվեց միջազգային հարթակներում, սակայն ամբողջությամբ չլուծվեց։ Երրորդ փուլը 20-րդ դարի երկրորդ կեսից է, երբ տարբեր երկրներ և միջազգային կազմակերպություններ պաշտոնապես սկսեցին ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը։ Այս գործընթացը շարունակվում է նաև այսօր։
Ներկայացրո՛ւ Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերի պատճառներն ու նշանակությունը։
1918 թ. մայիսին թուրքական զորքերը ներխուժեցին Արևելյան Հայաստան՝ փորձելով ենթարկել հայ բնակչությանը։ Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի ճակատամարտերը կազմակերպվեցին ինքնապաշտպանության համար, որպեսզի կանգնեցնեն թուրքական առաջխաղացումը։ Հերոսամարտերի արդյունքում հայերը հաղթեցին, կանխեցին ամբողջական ոչնչացումը և ապահովեցին պայմաններ, որոնք թույլ տվեցին 1918 թ. մայիսի 28-ին հռչակել Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը։
10. Վերլուծի՛ր Մայիսյան հերոսամարտերի պատմական դերը հայկական պետականության վերականգնման գործում։
Մայիսյան հերոսամարտերը դարձան հայ ժողովրդի գոյատևման և պետականության վերականգնման բանալին։ Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հաղթանակները կանգնեցրին թուրքական զորքերի առաջխաղացումը և փրկեցին հայ բնակչությանը։ Դրանք ամրապնդեցին ազգային միասնությունը, վստահություն ներշնչեցին հայ ժողովրդի մեջ և ուղիղ նախադրյալ ստեղծեցին 1918 թ. մայիսի 28-ին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակման համար։
11. Բնութագրի՛ր հայկական քաղաքական ուժերի գործունեությունը 1917–1918 թթ. շրջանում։
1917–1918 թթ. հայկական քաղաքական ուժերը կենտրոնացած էին ազգային ինքնապաշտպանության և պետական կառույցների ձևավորման վրա։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը (ՀՅԴ) գլխավորում էր ռազմական ու վարչական կազմակերպչությունը, ապահովում էր հայկական ուժերի մարտական պատրաստությունը և տարածքների անվտանգությունը։ Հայկական Ժողովրդական Կուսակցությունը (ՀԺԿ) և այլ քաղաքական խմբավորումներ զբաղվում էին սոցիալական բարեփոխումներով և տեղական ինքնակառավարման կազմակերպմամբ։ Նրանց համատեղ գործունեությունը ստեղծեց հիմքը միասնական իշխանության համար և ուղիղ նախադրյալներ ապահովեց 1918 թ. մայիսի 28-ին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակման համար։
12. Ներկայացրո՛ւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակման ներքին և արտաքին նախադրյալները։
Ներքին նախադրյալները կապված էին հայ ժողովրդի ինքնապաշտպանության հաջողություններով՝ հատկապես Մայիսյան հերոսամարտերում, ինչպես նաև պետական կառույցների ձևավորման և ազգային միասնության ամրապնդման անհրաժեշտությամբ։ Արտաքին նախադրյալները կապված էին Օսմանյան կայսրության թուլացման, Անդրկովկասում ռազմական և քաղաքական վակուումի ստեղծման, և Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո տարածաշրջանում նոր ուժային հավասարակշռության հետ։ Այս պայմանների արդյունքում 1918 թ. մայիսի 28-ին հնարավոր դարձավ հռչակել անկախ Հայաստանի Հանրապետություն։
Ներկայացրո՛ւ Հայաստանի Հանրապետության պետական կառավարման համակարգը և իշխանության մարմինները։
Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը խորհրդարանական տիպի պետականություն էր։ Օրենսդիր իշխանությունը պատկանում էր Ազգային ժողովին, իսկ գործադիրը՝ կառավարությանն՝ վարչապետի գլխավորությամբ։ Կառավարությունը կազմակերպում էր բանակի, ոստիկանության և պետական մարմինների աշխատանքը, սահմանված էին նաև դատական համակարգ և տեղական ինքնակառավարության ինստիտուտներ, որոնք ապահովում էին հանրապետության կայունությունը և պետական կառավարման աշխատանքի համակարգվածությունը։
14. Բնութագրի՛ր Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական դրությունը և դրա հիմնական խնդիրները։
Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը ստեղծվեց ծանր սոցիալ-տնտեսական պայմաններում։ Երկիրը կանգնած էր սովի, համաճարակների և փախստականների զանգվածային հոսքի առաջ։ Տնտեսությունը քայքայված էր, արդյունաբերություն և ենթակառուցվածքներ գրեթե չկային, գյուղատնտեսությունը՝ համախմբված չէր, և ֆինանսական ռեսուրսները շատ սահմանափակ էին։ Գլխավոր խնդիրներն էին բնակչության անհրաժեշտությունների ապահովումը, տնտեսական կայունության հաստատումը և պետական կառավարման արդյունավետ գործունեության կազմակերպումը։
15. Վերլուծի՛ր Հայոց եկեղեցու դիրքն ու դերակատարությունը Հանրապետության շրջանում։
Հայաստանի Առաջին Հանրապետության տարիներին Հայոց եկեղեցին պահպանեց կարևոր ազգային և հասարակական դեր։ Պետությունը աշխարհիկ էր, սակայն եկեղեցին մնաց ժողովրդի հոգևոր առաջնորդը՝ նպաստելով ազգային միասնության պահպանմանը։ Այն աջակցում էր գաղթականներին, զբաղվում էր կրթական և բարեգործական գործունեությամբ և կարևոր դեր ուներ հասարակական կայունության պահպանման գործում՝ հատկապես պատերազմից և ցեղասպանությունից հետո ծանր պայմաններում։
16. Ներկայացրո՛ւ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները 1918–1920 թթ.։
1918–1920 թթ. Հայաստանի արտաքին քաղաքականության հիմնական նպատակն էր ապահովել միջազգային ճանաչում և անվտանգ սահմաններ։ Հայաստանը մասնակցեց Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովին՝ ներկայացնելով իր տարածքային պահանջները։ Միաժամանակ փորձում էր կարգավորել հարաբերությունները հարևան պետությունների՝ Վրաստանի, Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ, ինչպես նաև համագործակցել մեծ տերությունների հետ՝ պետության անկախությունը պահպանելու համար։
Բացատրի՛ր Բաթումի պայմանագրի ստորագրման պատճառները և գնահատի՛ր դրա հետևանքները Հայաստանի համար։
Բաթումի պայմանագիրը ստորագրվեց 1918 թ. հունիսի 4-ին՝ թուրքական բանակի առաջխաղացման և Հայաստանի ռազմական ծանր վիճակի պայմաններում։ Հայաստանը ստիպված էր ընդունել պայմանագիրը՝ պետականությունը պահպանելու և պատերազմը դադարեցնելու համար։
Դրա հետևանքով Հայաստանի տարածքը խիստ կրճատվեց՝ մնալով մոտ 12 հազար քառ. կմ, և երկիրը հայտնվեց քաղաքական ու տնտեսական կախվածության մեջ։ Չնայած ծանր պայմաններին՝ պայմանագիրը փաստորեն միջազգային մակարդակով արձանագրեց Հայաստանի անկախության գոյությունը։
18. Վերլուծի՛ր Հայաստանի հարաբերությունները Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ՝ տարածքային վեճերի համատեքստում։
Հայաստանի հարաբերությունները Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ 1918–1920 թթ. լարված էին՝ հիմնականում սահմանային ու տարածքային խնդիրների պատճառով։ Վրաստանի հետ վեճը վերաբերում էր Լոռու շրջանին, ինչը 1918 թ. նույնիսկ հանգեցրեց կարճատև զինված բախման։ Ադրբեջանի հետ հակասությունները առավել սուր էին՝ կապված Ղարաբաղի, Զանգեզուրի և Նախիջևանի հարցերի հետ, որոնք հաճախ վերածվում էին ռազմական գործողությունների։ Այս տարածքային վեճերը թուլացնում էին Հայաստանի դիրքերը և բարդացնում արտաքին քաղաքական իրավիճակը։
19. Ներկայացրո՛ւ Հայկական հարցի քննարկումը Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովում։
Հայկական հարցը քննարկվեց Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովում՝ որպես պատերազմից հետո կարգավորման կարևոր խնդիր։ Հայկական պատվիրակությունը ներկայացրեց Հայաստանի անկախության ճանաչման և պատմական տարածքների միավորման պահանջը։ Քննարկումների արդյունքում հայկական հարցը ներառվեց հետագա պայմանագրային գործընթացներում և իր արտահայտությունը գտավ Սևրի պայմանագրում, թեև դրա դրույթները հետագայում լիովին չիրականացվեցին։
20. Բնութագրի՛ր Պողոս Նուբարի գործունեությունը հայկական դիվանագիտության շրջանակում։
Պողոս Նուբարը հայկական դիվանագիտության կարևոր ներկայացուցիչ էր։ Նա գլխավորում էր հայկական պատվիրակությունը միջազգային հարթակներում և ակտիվ մասնակցեց Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովին՝ ներկայացնելով Հայաստանի անկախության և տարածքային պահանջները։ Նրա գործունեությունը նպաստեց հայկական հարցի միջազգային քննարկմանը և Սևրի պայմանագրում հայկական շահերի արտացոլմանը։
Բացատրի՛ր «բոլշևիկ» և «մենշևիկ» հասկացությունները և դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանային քաղաքականության վրա։
«Բոլշևիկ» և «մենշևիկ» հասկացությունները վերաբերում են ռուսական սոցիալ-դեմոկրատական աշխատանքային կուսակցության երկու ճյուղերին։ Բոլշևիկները ենթադրում էին կոպիտ ու արագ հեղափոխություն, կենտրոնացված իշխանություն և խորհրդային համակարգի շուտափույթ հաստատում, մինչդեռ մենշևիկները կողմնակից էին աստիճանական, հեղափոխության միջոցով սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումների և բազմակուսակցական կառավարման պահպանմանը։
Այս հակասությունները զգալի ազդեցություն ունեցան Կովկասի և Հայաստանի տարածաշրջանի քաղաքականության վրա։ Բոլշևիկների աճող ազդեցությունը նպաստեց Հայաստանի դեմ քաղաքական և ռազմական ճնշմանը, կազմակերպեց կոմունիստական կառույցների ստեղծում տարածաշրջանում, իսկ մենշևիկների ավելի հաշտ քաղաքականությունը թույլ էր տալիս որոշ ժամանակ պահպանել անկախության և դիվանագիտական գործիքները, բայց խոչընդոտում էր միասնական ուժեղ հակակշիռ ձևավորել։
26. Վերլուծի՛ր Արմենկոմի դերը Հայաստանի խորհրդայնացման գործընթացում։
Արմենկոմը (Հայաստանի ռազմական կոմիսարիատը) ստեղծվեց բոլշևիկյան Ռուսաստանի կողմից 1920 թ. և վերահսկվում էր Մոսկվայի հանձնարարությամբ։ Նրա հիմնական նպատակն էր Հայաստանի ռազմավարական կառույցները խորհրդայնացնել, ազդել հայկական իշխանությունների վրա և թույլ տալ խորհրդային զորքերի մուտքը՝ հանրապետությունը միացնելով Խորհրդային Ռուսաստանի ազդեցության ոլորտին։ Արմենկոմը կազմակերպեց տեղական իշխանությունների և բանակի թուլացում, աջակցեց կոմունիստական կուսակցական կառույցների ստեղծմանը և այսպիսով դարձավ Հայաստանի խորհրդայնացման հիմնական գործիքներից մեկը։
27. Ներկայացրո՛ւ 1920 թ. ներքաղաքական ճգնաժամի հիմնական դրսևորումները։
1920 թ. Հայաստանի Հանրապետությունում ներքաղաքական ճգնաժամը արտահայտվեց կուսակցությունների միջև լարվածությամբ, սոցիալական ու տնտեսական ծանր խնդիրների ավելացմամբ, բնակչության դժգոհությամբ և պետական կառույցների արդյունավետության նվազմամբ։ Դժվարացան կառավարության ու բանակի կառավարման խնդիրները, ուժեղացավ ներքին հակասությունները, հատկապես ՀՅԴ-ի և ՀԺԿ-ի միջև, ինչը թուլացրեց պետության դիմադրողականությունը արտաքին վտանգների նկատմամբ և պատրաստեց հողը խորհրդայնացման համար։
Համեմատե՛ք Բաթումի և Սևրի պայմանագրերը՝ դրանց տարածքային, քաղաքական և իրավական հետևանքների տեսանկյունից։
Բաթումի պայմանագիր (1918 թ.) ստորագրվեց Հայաստանի Հանրապետության և Օսմանյան կայսրության միջև։ Տարածքային առումով Հայաստանը մնաց մոտ 12 հազար քառակուսի կիլոմետրով փոքր պետություն։ Քաղաքականորեն պայմանագիրը ապահովեց Հայաստանի գոյությունը, բայց երկիրը հայտնվեց թուրքական ազդեցության և տնտեսական արտոնությունների տակ։ Իրավական տեսանկյունից այն ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը, սակայն սահմանափակեց դրա լիարժեք ինքնավարությունը։
Սևրի պայմանագիր (1920 թ.) ստորագրվեց Անտանտի պետությունների և Օսմանյան կայսրության միջև։ Տարածքային առումով նախատեսվում էր ստեղծել «Միացյալ և Անկախ Հայաստան»՝ Վանի, Բիթլիսի, Էրզրումի և Տրապիզոնի շրջաններով, ինչը նշանակալիորեն ընդլայնում էր Հայաստանի տարածքը։ Քաղաքական և իրավական տեսանկյունից այն միջազգային ճանաչում էր տալիս Հայաստանի անկախությանը և ամրապնդում պետականության հիմքերը, սակայն գործնականում պայմանները չիրականացվեցին թուրքական ուժերի և տարածաշրջանային իրավիճակի պատճառով։
Եզրափակիչը՝ Բաթումի պայմանագիրը ապահովեց սահմանափակ և պայմանական անկախություն, իսկ Սևրի պայմանագիրը իրավական առումով ավելի հզոր ճանաչում էր տալիս, բայց չիրականացված մնաց։
29. Վերլուծի՛ր Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի ստորագրման հանգամանքներն ու դրա ազդեցությունը հայկական պետականության վրա։
Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը ստորագրվեց 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանի Հանրապետության և Մուստաֆա Քեմալի գլխավորած Թուրքիայի միջև, երբ Հայաստանը ծանր ռազմական ճգնաժամում էր՝ ընկած ներսի ներքաղաքական խնդիրների և թուրքական սպառնալիքի տակ։ Պայմանագրով Հայաստանը հրաժարվեց Սևրի պայմանագրի դրույթներից, զրկվեց զգալի տարածքներից և սահմանափակեց հայկական բանակի հնարավորությունները։
Արդյունքում պայմանագիրը տարավ հայկական պետականության ուժերի հետզհետե թուլացմանը, խանգարեց անկախության պահպանմանը և բացեց ճանապարհը 1920 թ. Հայաստանի խորհրդայնացման համար։
30. Գնահատի՛ր 1918–1920 թթ. պետականաշինական փորձը՝ որպես հետագա անկախության գաղափարական և քաղաքական հիմք։
1918–1920 թթ. Հայաստանի պետականաշինությունը, չնայած ծանր դժվարություններին, կարևոր փորձ և գիտելիք տրամադրեց հայ ժողովրդի համար։ Այդ տարիներին ստեղծվեցին պետական կառույցներ, բանակ, դատական համակարգ և արտաքին քաղաքական կազմակերպչություն։ Ազգային միասնությունը ամրապնդվեց, ձևավորվեց ինքնուրույն քաղաքական մշակույթ և միջազգային ճանաչման փորձ։ Այս փորձը հետագայում ծառայում է որպես գաղափարական և քաղաքական հիմք՝ 1991 թ. անկախության հաստատման ժամանակ։
Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության պայմանագիր (1918 թ. մարտի 3)
Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության պայմանագիրը կնքվեց Խորհրդային Ռուսաստանի և Քառյակ դաշինքի երկրների միջև 1918 թվականի մարտի 3-ին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում։ Պայմանագրի համաձայն ռուսական զորքերը դուրս բերվեցին Կովկասից, ինչը ստեղծեց ռազմական վակուում և թույլ տվեց տարածաշրջանում նոր ուժային հավասարակշռություն ձևավորել։ Այդ ընթացքում Օսմանյան կայսրությունը վերահսկողություն հաստատեց և վերադարձրեց Կարսը, Արդահանը և Բաթումը, որոնք նախկինում գտնվում էին ռուսական զորքերի հսկողության ներքո։ Այս պայմանները կտրուկ փոխեցին Կովկասի քաղաքական և ռազմավարական իրավիճակը, և այդ տարածքային փոփոխությունները հետագայում ազդեցին տարածաշրջանում նոր պետական հաստատությունների՝ այդ թվում Հայաստանի, զարգացման և պաշտպանության հնարավորությունների վրա։
Բաթումի պայմանագիր (1918 թ. հունիսի 4)
Բաթումի պայմանագիրը կնքվեց 1918 թվականի հունիսի 4-ին Հայաստանի Հանրապետության և Օսմանյան կայսրության միջև։ Պայմանագրով Հայաստանը ճանաչվեց որպես անկախ պետություն, ինչը միջազգային իրավական առումով ամրագրեց նրա պետականությունը։ Սակայն պայմանագրով Հայաստանի տարածքը զգալիորեն կրճատվեց և կազմեց շուրջ 12 հազար քառակուսի կիլոմետր, ինչը սահմանափակեց երկրի հնարավորությունները։ Օսմանյան կայսրությունը ստացավ լայն ռազմական և տնտեսական արտոնություններ, որոնք զգալի ազդեցություն ունեին Հայաստանի վրա՝ սահմանելով քաղաքական և տնտեսական կախվածության պայմաններ։ Այս պայմանագիրը ստեղծեց հիմքը Հայաստանի անկախության սկզբնական միջազգային ճանաչման համար, բայց միաժամանակ սահմանափակեց երկրի ինքնուրույն զարգացումը և պաշտպանական հնարավորությունները։
3.Մուդրոսի զինադադար (1918 թ. հոկտեմբերի 30)
Մուդրոսի զինադադար կնքվեց 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Անտանտի պետությունների և Օսմանյան կայսրության միջև՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին մոտենալու ընթացքում։ Պայմանագրով Օսմանյան զորքերը պետք է դուրս բերվեին Անդրկովասից, ինչը անմիջապես ստեղծեց ռազմական և քաղաքական նոր իրավիճակ տարածաշրջանում։ Զինադադարը թույլ տվեց տեղի իշխանություններին վերահսկել ազատված տարածքները, կազմակերպել ազգային ուժերի պաշտպանության համակարգերը և պատրաստվել նոր պետական կազմավորումների ստեղծմանը։ Այն նաև ազդեց Օսմանյան կայսրության ռազմական դիրքերի վրա և թույլ տվեց դարավոր հակամարտություններին նոր քաղաքական լուծումներ որոնել՝ Հայաստանի և հարակից շրջանների համար ստեղծելով ժամանակավոր կայունության պայմաններ։
Սևրի պայմանագիր (1920 թ. օգոստոսի 10)
Սևրի պայմանագիրը կնքվեց 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին Անտանտի պետությունների և Օսմանյան կայսրության միջև։ Պայմանագրով նախատեսվում էր ստեղծել «Միացյալ և Անկախ Հայաստան», ինչը միջազգային իրավական մակարդակով ճանաչում էր հայկական պետականությունը։ Վիլսոնի իրավարար վճռով Հայաստանին պետք է միացվեին Վանի, Բիթլիսի, Էրզրումի և Տրապիզոնի նահանգները, ինչը նշանակալիորեն ընդլայնում էր երկրի պատմական տարածքը։ Սակայն քաղաքական և ռազմական դժվարությունների պատճառով պայմանագիրը գործնականում չիրականացավ, և այն մնաց միայն իրավական արձանագրություն՝ Հայաստանի անկախության մասին։ Սա ցույց տվեց, թե որքան խոցելի էր Հայաստանը միջազգային և տարածաշրջանային իրավիճակում և թե որքան կարևոր էր ուժեղ պետական ինստիտուտների և պաշտպանական համակարգի առկայությունը։
Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր (1920 թ. դեկտեմբերի 2)
Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը կնքվեց 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանի Հանրապետության և Քեմալական Թուրքիայի միջև՝ Հայաստանի համար շատ ծանր քաղաքական և ռազմական իրավիճակում։ Պայմանագրով Հայաստանը հրաժարվեց Սևրի պայմանագրի դրույթներից, ինչը նշանակում էր, որ արդեն իսկ միջազգային մակարդակով նախատեսված տարածքային ընդլայնումները չիրականվեցին։ Երկիրը զրկվեց զգալի տարածքներից, և հայկական բանակի հնարավորությունները սահմանափակվեցին՝ նվազեցնելով պաշտպանության արդյունավետությունը։ Այս պայմանագիրը դրական ազդեցություն չուներ Հայաստանի անկախության պահպանման վրա և խոչընդոտեց պետության կայունության ու ինքնուրույնության վերականգնմանը, ինչը հետագայում հնարավորություն տվեց խորհրդային ներխուժման համար։
Մոսկվայի պայմանագիր (1921 թ. մարտի 16)
Մոսկվայի պայմանագիրը կնքվեց 1921 թվականի մարտի 16-ին Խորհրդային Ռուսաստանի և Քեմալական Թուրքիայի միջև։ Պայմանագրով նախանշվեց հայ-թուրքական սահմանը, ինչը կարևորություն ուներ տարածաշրջանի քաղաքական կայունության համար։ Կարսը և Սուրմալուն անցան Թուրքիային, ինչը զրկեց Հայաստանը ռազմավարական որոշ շրջաններից։ Պայմանագրով նախատեսվեց նաև Նախիջևանի ինքնավարություն Ադրբեջանի կազմում, ինչը ազդեց հայ բնակչության ապագա կարգավիճակի վրա այդ տարածքում։ Այս պայմանագիրը ամրագրեց տարածաշրջանի նոր սահմաններն ու քաղաքական հավասարակշռությունը և դարձավ հիմք հայ-թուրքական հարաբերությունների հետագա կարգավորման համար։
7.Կարսի պայմանագիր (1921 թ. հոկտեմբերի 13)
Կարսի պայմանագիրը կնքվեց 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Թուրքիայի և Խորհրդային Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի միջև։ Պայմանագրի համաձայն վերահաստատվեցին Մոսկվայի պայմանագրով սահմանված սահմանները, ինչը նշանակեց, որ հայ-թուրքական սահմանը վերջնական և անշրջելի կերպով ամրագրվեց։ Այս քայլը ապահովեց տարածաշրջանում սահմանային կարգավորման կայունություն և քաղաքական հավասարակշռություն։ Պայմանագիրը նաև ամրապնդեց Խորհրդային Հայաստանի դիրքերը՝ սահմանելով հստակ սահմաններ հարևան պետությունների հետ, ինչը նվազեցրեց ռազմական դիմակայության վտանգները և ստեղծեց հիմք երկարաժամկետ քաղաքական և դիվանագիտական հարաբերությունների համար տարածաշրջանում։
Եվա Պապյան 